ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନା ଚାଲିଥିଲା। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଭିଯାନ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସେନା ରାସ୍ତାଘାଟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛି, ଏବଂ ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱେଷ ଓ ପଥ ସମନ୍ତାଳିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସମୟ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ ପଢିବା ଓ ସାମଗାନ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଏହା ପାଠାବଳୀର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ। ରାମ ଭାବିଲେ—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କୋଶଳର ନାୟକ ଭରତ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଏକତ୍ର କରି, ଏବେ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ସରୟୂ ନଦୀ ବର୍ଷାରେ ଭରିଉଠିଛି, ତାହାର ଧାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ତାହାର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ, ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଥିବା ବେଳେ ତାହାର ଶବ୍ଦ ସମାନ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ଏକ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପତ୍ନୀକୁ ହରାଇଛି, ମୋ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି, ମୁଁ ଏକ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଳି ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଲାଗିଛି। ମୋର ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟଧିକ, ବର୍ଷା ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ରାବଣ ମୋର ଅଗ୍ରଣୀ ଶତ୍ରୁ ଭଳି ଆଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଭିଯାନ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ, ସୁଗ୍ରୀବ ମୂର୍ଛିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି କହିନାହିଁ। ଏହା ସହିତ, ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି, ଏବେ ମାତ୍ର ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ମିଳିଛନ୍ତି, ତାପରି ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁରୁତର, ତେଣୁ ମୁଁ ଭାନର ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁନି। କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣି, ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଆଶା କରୁଛି। ଏକ ନାୟକ ଉପକାର ପ୍ରତିଉପକାର କରେ; ଯିଏ ଅପକୃତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ନକରେ, ସେ ଧର୍ମିକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କରେ। ଏପରି ଭାବେ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କହିଲେ—"ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା। ମକଡ଼ାମାନଙ୍କ ରାଜା ସିଘ୍ର ଏହି କାମ କରିବେ। ଶରତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାରେ ଧୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ।" ଏହିପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏବେ ଆକାଶ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ, କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା କୁହୁକୁହୁ ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକରେ ରାତି ମଧୁର ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଫଳ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଓ ଧନର ପଥରେ ଅଲସ, ତାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଗରେ ଲିନ। ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାମ ସାରି, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ନିତ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ, ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ। ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ତାରା ସହ ଦିନ ରାତି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ, କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହ ଖେଳିବା, ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସଲାହ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟପାଳନ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ଧନର ସ୍ୱରୂପ ଓ କାଳର ନିୟମ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଯିଏ ଶବ୍ଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ମଧୁର ଓ ଯୁକ୍ତିସଂପନ୍ନ କଥାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଉପକାରକ, ସତ୍ୟ, ଶୁଭ, ଉଚିତ ଓ ନୀତିସଂପନ୍ନ, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମରେ ଯୁକ୍ତ, ଭରସା ଦେଇଥିବା। ହନୁମାନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—"ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇଛି, କୀର୍ତ୍ତି ମିଳିଛି, ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ିଛି। ବନ୍ଧୁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ସର୍ବଦା ଠିକ୍ କାମ କରେ।" "ଯେ ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶକ୍ତି, ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ବନ୍ଧୁ ଓ ନିଜ ମନ ଏକତାରେ ଅଛି, ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୋଗ କରେ। ତେଣୁ ଆପଣ ଶିଷ୍ଟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଯିଏ କିଛି କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିପଦେ ତାଙ୍କୁ ହତବুদ্ধି କରିପାରେନାହିଁ। ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପରେ କାମ କଲେ, ବଡ଼ କାମ ସଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରେନାହିଁ।" "ଏହିପରି, ଆମର ଏହି ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଚାଲିଯାଇନାହିଁ; ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯିଏ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମୟ ଚାଲିଯାଇଛି ବୋଲି କହେନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ରାଘବ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ଉନ୍ନତିର କାରଣ, ପ୍ରାଚୀନ ଆତ୍ମୀୟ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତେଣୁ ଆପଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ପ୍ରତିଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ବନରାଜ, ଆପଣ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବନରମାନେକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।" "ସମୟ ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏନାହିଁ; କେବଳ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଲଂଘିଯାଏ। ଅନ୍ୟେ କାମ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କରିପାରିବେ; ତେଣୁ ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବନରାଜ ଓ ଭାଲୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ, ଆପଣ ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି?" "ଦଶରଥନନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମହାନାଗମାନେକୁ ବଶ କରିପାରିବେ; ତଥାପି ସେ ଆପଣଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ବଚନର ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ବଡ଼ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜ କରନ୍ତୁ।