ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁର ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରଣ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଆକାଶରେ ମେଘମାଳା ଉପସ୍ଥିତ, ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନର ଆବାଜରେ ଅନୁରଣିତ, ଏମିତି ଭାବରେ ମେଘ ଭାରୀ ବର୍ଷା ନେଇ ଆସୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନଦୀ, ଜଳାଶୟ, ହ୍ରଦ, ତଳାବ ଏବଂ ମାଟିକୁ ଜଳରେ ପୂରିତ କରି ନେଉଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଜଳ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପଡ଼ୁଛି, ପବନ ବେଶି ତୀବ୍ର ହେଉଛି, ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ପାର ହାରାଇ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ବହୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗତିପଥ ବଦଳିଯାଇଛି। ପାହାଡ଼ମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାମାନେ ଯେପରି, ବିଶାଳ ମେଘର ଜଳକୁ ପାଇଁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦାନରେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଓ ଆକୃତି ଆରୋ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ଆକାଶ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ତାହାରେ ତାରା ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀ ନୂତନ ଜଳରେ ପୂରିତ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ। ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଝରଣାରେ ଧୋଇ ତାଲ ମାଳିକା ପରି ଚମକୁଛି। ବିଶାଳ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଶିଖରରୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆସି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଓ ଢାଳକୁ ପରିଶ୍ରୁତ କରୁଛି, ଏବଂ ମହାଗୁହାଗୁଡ଼ିକର ଗଭୀରତାରେ ପଡ଼ି ମଣିମାଳିକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏମିତି ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଦିଗରେ ବିକିରଣ ହେଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଭଙ୍ଗ ମଣିମାଳିକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ବେଳେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ବସିଯାଉଛନ୍ତି, କମଳ ଫୁଲ ବନ୍ଦ ହେଉଛି, ଚମେଳି ଫୁଲ ଖିଲିଯାଉଛି, ଏହା ଦେଖି ବୁଝାଯାଉଛି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଭିଯାନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ସେନାମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଅଟକିଯାଇଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପଥ ଉଭୟ ଜଳରେ ଏକାକାର ହୋଇଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଏବଂ ସାମ ଗାନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ରାମ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ନିଶ୍ଚୟ, ବର୍ଷା ଶେଷ ହୋଇ ଆଷାଢ଼ ମାସ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏବଂ ଭରତ କୋଶଳର ରାଜା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଏହି ମାସକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ସରୟୂ ନଦୀ ଉଫାନି ବେଗବାନ ହେଉଛି, ତାହାର ଧ୍ୱନି ଆୟୋଧ୍ୟାର ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗୁଛି। ସୁଗ୍ରୀବ ଏବେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ବିଜୟଲାଭ କରି, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ସୁଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାମ କହନ୍ତି—ମୁଁ ମୋର ପତ୍ନୀ ହରାଇଛି, ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ, ମୁଁ ଜଳରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ତଟପରି ଅସହାୟ ହେଉଛି। ମୋର ଦୁଃଖ ଅପାର, ବର୍ଷା ଅତି କଠିନ, ରାବଣ ମୋ ପାଖରେ ଅପାର ଶତ୍ରୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଋତୁ ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୁଣରେ ଶାନ୍ତ, ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି କହିନି। ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି, ଏବେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେଣୁ ମୁଁ ମାକଡ଼ାଙ୍କୁ କିଛି କହିବା ଇଚ୍ଛା କରୁନି। ସୁଗ୍ରୀବ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଠିକ୍ ସମୟ ଆସିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେପକାଇବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର କୃପା ଆଶା କରୁଛି। ଏକ ବୀର ପ୍ରତିଉପକାର କରିଥିଲେ ପ୍ରତିଉପକାର କରେ, କିନ୍ତୁ ଅକୃତଘ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ—"ହେ ରାଜା, ଆପଣ କହିଥିବା ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଶରତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହିବେ, ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖନ୍ତୁ।" ଏହିପରେ, ବିଶିଷ୍ଟ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆକାଶ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ, କୁଳିଙ୍ଗ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରବିରେ ଭରିଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରର ମୃଦୁ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରି, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅଳସ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ତାରା ସହ ଦିନ ରାତି ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ, କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ କାହାର ସୁପରିଶ ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶଙ୍କା ନାହିଁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ସମୟର ବିଶେଷ ନୀତି ଓ ଧନର ସ୍ଵଭାବ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ନୀତିର ଜ୍ଞାତା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ କଥା ଦ୍ଵାରା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଉପକାରୀ, ସତ୍ୟ, ଶୁଭ, ଉଚିତ, ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ସହିତ, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇଥିବା। ହନୁମାନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ—"ରାଜ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ ହୋଇଛି, ଖ୍ୟାତି ମିଳିଛି, ବଂଶର ଶ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସଠିକ୍ ସମୟ ଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଠି ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, ଖ୍ୟାତି, ଶକ୍ତି, ରତ୍ନକୋଷ, ଦଣ୍ଡ, ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ମନ ଏକାତ୍ମ ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ ମହାସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଅଛି। ତେଣୁ ଆପଣ ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଓ ନିରାପଦ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ନିଅତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମିତ୍ର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଭ୍ରମରେ ଖଣ୍ଡିତ ହୁଏ, ସେ ଅପରାଧରେ ଅପରାଜିତ ହୁଏ। ଯଦି କିଏ ଠିକ୍ ସମୟ ପରେ ମିତ୍ର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ବଡ଼ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମିତ୍ରତାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରେନି। ତେଣୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଯାଇନି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉ। ଏବଂ ଯିଏ ସମୟ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଏହାର ସମୟ ଯାଇଛି ବୋଲି ଆପଣଙ୍କୁ କହିବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଅନୁଗତ।