ବର୍ଷା ଋତୁର ଆଗମନରେ ଜୀବନ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ନେଲା। ମଧୁମକୁଳି ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ବର୍ଷାର ନୂତନ ବର୍ଷାଧାରାରେ ଅପୂର୍ବ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ରସ ଚୁଷିବା ପାଇଁ ଲଟସ୍ ଫୁଲକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ରାଜା ହାତୀମାନେ ମଦମତ, ଗାଁ ଗାଁର ଗାଈମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହମାନେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ମାନ୍ୟ, ରାଜାମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘମାନେ ସହ ଖେଳିବାରେ ଲଗିଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ସାଗରର ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ନେଇ ଆକାଶରେ ଝୁଲିଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବର୍ଷାଧାରା ନେଇ ତାଙ୍କ ଗଭୀରତାରେ ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ଝିଲି, ତଳା, ଏବଂ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବର୍ଷା ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ପଡ଼ୁଛି, ପବନ ବେଗି ବେଗି ବହୁଛି, ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର କୂଳ ହରାଇ ବେଗି ବେଗି ବହୁଛନ୍ତି, ଜଳ ନେଇ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ପର୍ବତମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଭଳି, ବଡ଼ ବର୍ଷାଧାରାରେ ପବନ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଇଥିବା ମେଘର ଘଟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ, ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ଶୋଭାକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଆକାଶ ମେଘରେ ଆବୃତ, ତାହାରେ ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ବର୍ଷାଧାରାରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଦିଗ୍ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଜଳ ଧାରାରେ ଧୋଇଯାଇ ଅଧିକ ଚମକୁଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଝରଣା ମୁକୁତ ମାଳା ଭଳି ଲଟକି ରହିଛି। ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରର ଝରଣା ଚଟାଣ ଉପରେ ପଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଗୁହାରେ ମୟୂର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜି ମାଳା ଭଳି ବିକିରଣ ହେଉଛି। ବଡ଼ ବଡ଼ ଝରଣା ବେଗରେ ତଳକୁ ପଡ଼ି, ପର୍ବତର ଶିଖର ଓ ଢାଲକୁ ଶୁଧ କରୁଛି; ମୁକୁତ ମାଳା ଭଳି ଗୁହାର ଗଭୀରତାରେ ଧରି ରଖିଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଝରଣା ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ପଡ଼ୁଛି, ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମୁକୁତ ମାଳାରେ ପ୍ରେମ ଭାବରେ ବିକିରଣ କରୁଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଯାଉଛନ୍ତି, ଲଟସ୍ ଫୁଲ ବନ୍ଦ ହେଉଛି, ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଖିଲିଯାଉଛି; ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ଜଣାପଡ଼େ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଭିଯାନ ଶେଷ ହୋଇଛି, ସେନାମାନେ ରାସ୍ତାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁତା ଓ ରାସ୍ତା ଦୁଇଟି ବର୍ଷାଧାରାରେ ଏକାଠି ହୋଇଯାଇଛି। ଭଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ ଓ ସାମ ଗୀତ ଗାଇବାର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି। କୋଶଳର ରାଜା ଭରତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି। ସରୟୂ ନଦୀ ଭରିଯାଇଛି, ତାହାର ଧାରା ବେଗି ହେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଶବ୍ଦ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶବ୍ଦ ଭଳି ଲାଗୁଛି ଯେଉଁପରି ବିପ୍ର ଆପଣ ଫେରୁଛନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ଅଧିକ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତି, ନିଜ ଜନନୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜ ଜନନୀ ହରାଇ, ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନଦୀ କୂଳ ଭଳି ଡୁବିଯାଉଛି। ମୋର ଦୁଃଖ ବଡ଼, ବର୍ଷା ବହୁତ ଦୁର୍ଗମ, ରାବଣ ଏକ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ଭଳି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଆସୁଛି। ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଋତୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ନିମ୍ନ ମନରେ ଥିବାରୁ, ମୁଁ କିଛି କହିନାହିଁ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ନିଜ ଜନନୀ ସହ ନୂତନ ଏକତ୍ରିତ, ଏବଂ ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗୁରୁତର ହେଉଥିବାରୁ, ମୁଁ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସଠିକ୍ ସମୟ ଜଣାଇ, ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବେ; ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର କୃପା ଚାହୁଁଛି। କାରଣ ଏକ ନାୟକ କୃତଜ୍ଞତା ଦେଇ ଉପକାର ଫେରାଇଥାଏ; ଅକୃତଜ୍ଞ ଜଣେ ଉପକାର ନ ଫେରାଇ ଧର୍ମିକଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଆହତ କରିଥାଏ। ଏପରି ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନମ୍ରତାରେ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି, ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ସ୍ଵ ସୁଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା; ବନରାଜ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଶରତ ଋତୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ବର୍ଷାକୁ ସହିବା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ।” ଏବେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ, ମେଘ ଓ ବିଜୁଳି ନାହିଁ, କଉଁ ଡାକରେ ଭରି, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଶୋଭିତ। ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସଫଳ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଅଳସ, ତାଙ୍କର ମନ ମାତ୍ର ଭୋଗରେ ଲାଗିଛି। ତାଙ୍କର କାମନା ସଫଳ, ତାଙ୍କର ଚାହିଦା ପୂରଣ, ସେ ସଦା ନାରୀମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ନିଜ ପ୍ରିୟା ଜନନୀ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ତାରା ସହ ଦିନ ରାତି ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ, ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଖେଳିବା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କରେ ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଜୀବନ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଧନର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା, ସମୟର ବିଶେଷ ନୀତି ଅବଗତ। ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଶବ୍ଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା, ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିମୂଳକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପକାରୀ, ସତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ନୀତିର ସହିତ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରେମ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମାଇଥିବା। ହନୁମାନ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇଛି, କୀର୍ତି ମିଳିଛି, ବଂଶର ଉନ୍ନତି ହୋଇଛି। ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଏଠି ଅଛି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଯିଏ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ସମୟ ଜଣାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, କୀର୍ତି, ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟରେ ଅଛି; ସେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ମିତ୍ର ପାଇଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇଥିଲେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।