ବନର ମାଟି ଉପରେ କଦମ୍ବ, ସାଲ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ନବ ପୁସ୍ପ ଓ ତାଜା ଜଳରେ ଭରିପୁରି ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏମିତି ଚମକୁଛି, ଯେପରି ମଦିରା ଶାଳାର ଭିତର ଏକ ରଙ୍ଗୀନ ଆନନ୍ଦ ମଣ୍ଡପ। ବର୍ଷାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୟୂରମାନେ ନାଚୁଛନ୍ତି, ଡାକୁଛନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ କରିଦେଉଛି। ପତ୍ରର କପରେ ଧରା ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି ଝରିପଡ଼ୁଛି। ଏହି ଜଳକୁ ତିବ୍ର ତିର୍ଷ୍ଣାରେ ଥିବା, ଚିତ୍ରା ଓ ମନ୍ଦ ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀମାନେ ଏପରି ଉତ୍ସୁକତାରେ ପିଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦାନ। ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କର ମିଠା ଗୁଞ୍ଜନ, ବାନରମାନଙ୍କର ରିଦମିକ୍ ଡାକ, ମେଘମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ—ଏହି ସବୁ ମିଶିବାରେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏଠାରେ ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ବନ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମୟୂର ନାଚୁଛନ୍ତି, କେବେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, କେବେ କି ଗଛ ଉପରେ ତାଙ୍କର ମଣିମାଳା ପଛ ଫେଲାଇ ବସିଅଛନ୍ତି— ଦେଖିଲେ ଲାଗେ ଯେପରି ଏଠାରେ ସଙ୍ଗୀତ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ମେଘର ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଉଠିବା ବାନରମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନୂତନ ଆକୃତି, ରୂପ ଓ ସ୍ୱରରେ ବିଭିନ୍ନ ଡାକ ଦେଉଛନ୍ତି, ବର୍ଷାର ନୂତନ ଧାରାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ। ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥିବା ରଜହାଂସମାନେକୁ ବାହାରେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ତୀରକୁ ସଫା କରି, ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ଫୁଲିଉଠି, ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ତାଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ପତିଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି। ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ନୀଳ ମେଘ ନୂତନ ଜଳରେ ଭରିଯାଇ ଯେପରି ଏକାଠି ହୋଇଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ମେଘମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଅଛନ୍ତି। କଦମ୍ବ ଓ ଅର୍ଜୁନ ପୁସ୍ପର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ହୋଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀମାନେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି, ମୟୂରମାନେ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଘନ ଘାସରେ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଚଳାଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଖୁସିରେ ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି, ତାଜା କଦମ୍ବ ପୁସ୍ପର ରେଶାରୁ ମଧୁ ପିଉଛନ୍ତି। ହାତୀମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଗାଈମାନେ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି, ସିଂହମାନେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମହାପାହାଡ଼ ଶୋଭା ପାଉଛି, ରାଜାମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ଯେଉଁ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠିଛନ୍ତି, ସେହି ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ଧ୍ୱନି ନେଇ ଆକାଶରେ ଭାରୀ ଜଳ ଧାରା ନେଇ ଝୁଲୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଭରିଦେଉଛନ୍ତି। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଝରିପଡ଼ୁଛି, ପବନ ତୀବ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ନଦୀମାନେ ତୀର ହରାଇ ବେଗରେ ବହୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ ବଦଳାଯାଇଛି, ଜଳକୁ ଆଗକୁ ଆଣୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପାହାଡ଼ମାନେ ରାଜାମାନେ ପରି, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିବା ମେଘର ବଡ଼ ଜଳପାତ୍ରରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ରୂପ ଓ ଶୋଭା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି। ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଆକାଶରେ ତାରା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ; ପୃଥିବୀ ବର୍ଷାର ନୂତନ ଜଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଯାଏଁ ହେଉନାହିଁ। ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଉପରେ ଝରଣା ଝରି ଶୁଧା ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ବଡ଼ ଝରଣା ତଳେ ଲଟକୁଛି। ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ବଡ଼ ଝରଣା ଶିଳା ଉପରେ ପଡ଼ି ଏପରି ଛିଟିଯାଇଛି, ଯେପରି ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ମୟୂରମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିବା ମାଳା। ବଡ଼ ଝରଣା ତୀବ୍ର ବେଗରେ ତଳକୁ ପଡ଼ି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଓ ଢାଳକୁ ଧୋଇଦେଉଛି; ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଝରି ଗୁହାର ଖାଲି ଅଂଶରେ ସଂଗ୍ରହ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଝରଣା ଦେଖିଲେ ଲାଗେ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନାରୀମାନେ ମଧୁର ମୋହରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଦେଇଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଯାଉଛନ୍ତି, ପଦ୍ମମାନେ ବନ୍ଦ ହେଉଛନ୍ତି, ଚମ୍ପା ଫୁଲିଉଠୁଛି—ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଭିଯାନ ଅବସାନ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ସେନା ରାସ୍ତାରେ ରହିଯାଇଛି, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମାର୍ଗ ଦୁହିଁଟିକୁ ବର୍ଷାରେ ସମାନ କରିଦେଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଠ ଓ ସାମ ଗୀତ ଗାଇବାର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଆସିଛି। ନିଶ୍ଚୟ ଭାରତ, କୋଶଳର ନାଥ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଏକତ୍ର କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ସରୟୁ ନଦୀ ଭରିଉଠୁଛି, ତାହାର ଧାରା ତୀବ୍ର ହେଉଛି, ତାହାର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେପରି ଆଉ ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି। ସୁଗ୍ରୀବ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ପୁନଃ ମିଳି, ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ହରାଇଛି, ମୋ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ; ମୁଁ ଏପରି ଡୁବିଯାଉଛି, ଯେପରି ନଦୀ କୂଳ ଜଳରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ମୋ ଦୁଃଖ ବିପୁଳ, ବର୍ଷା ବହୁତ ଦୁର୍ଗମ, ରାବଣ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅପାର ଶତ୍ରୁ ପରି ପ୍ରତୀତି ହେଉଛି। ଏହି ଋତୁ ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଓ ମାର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ମୁଁ କିଛି କହିନାହିଁ। ଏହା ସହିତ, ସେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ଏବେମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ପୁନଃ ମିଳିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ବାନର ନାଥଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। କାରଣ, ସେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର ଋଣ ସ୍ମରଣ କରିବେ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ହେ ଶୁଭେ, ମୁଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଆଶା କରୁଛି। କାରଣ, ଏକ ନାୟକ ଉପକାର ପାଇଁ ଉପକାର ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଅପକୃତଘ୍ନ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କରେ।