ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିବାବେଳେ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲା। ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଜନର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିରେ ସଚେତନ ହୋଇ, ମଦମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲା। ଏତେବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ଗୀତ ଗାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, କିଛିଠାରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି ରାଜସିକ ହାତୀମାନେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଘୁରୁଥିଲେ—ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ଜୀବନ ରୂପ ଦେଖାଉଥିଲା। କଦମ୍ବ, ସାଳ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଭରିଥିବା ଜମିନ, ମଧୁର ପାଣିରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବର୍ଷାରେ ମଦମସ୍ତ ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଡାକୁଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ମଦିରାଶାଳାର ମାଟି ପରି ଚମକୁଥିଲା। ପତ୍ରର କପରେ ଝରୁଥିବା ପାଣି ମଣିମାଳା ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶୁଭ୍ର ଥିଲା, ଏହି ପାଣି ପିଆସିଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଫିକା ପାର ନେଇ ଆସ୍ୱାଦ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଥିକି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦାନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ମଧୁମକ୍ଷୀର ମିଠା ଧ୍ୱନି, ବାନରମାନଙ୍କର ତାଳମାତ୍ରିକ ଡାକ, ଓ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଏକଠି ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍ଗୀତର ଆରମ୍ଭ ଘୋଷଣା କରୁଥିଲା। କେଉଁଠି ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଡାକ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି ଗଛର ଶିଖରେ ରତ୍ନମୟ ପୁଛ ପସାରି ବସିଥିଲେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ସଙ୍ଗୀତ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ମେଘର ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗିଉଠିଥିବା ବାନରମାନେ, ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି, ବର୍ଷାର ନୂତନ ଝରାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ନଦୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଶରଣାର୍ଥୀ ପଦ୍ମରାଜ ହଂସମାନେକୁ ବହିନେଇ, କୂଳ ଶୁନ୍ୟ କରି, ବର୍ଷାରେ ଫୁଲିଉଠି, ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ତାଙ୍କର ସାଗର ପତିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ନୀଳ ମେଘମାନେ ନୂତନ ପାଣିରେ ଭରି ଲାଗିଯାଇଥିଲେ; ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ମେଘ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ହାତୀମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ କଦମ୍ବ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ସୁମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ମଦମସ୍ତ ମୟୂର ଡାକୁଥିଲେ ଓ ଘାସ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଛାଇଯାଇଥିଲା। ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ, ବର୍ଷା ଝରାରେ ଅପରିପକ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ପଦ୍ମର ପ୍ରମୁଖ ତ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି, ନୂତନ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ମଞ୍ଜୁରୀରୁ ମଧୁ ପିଉଥିଲେ। ରାଜସିକ ହାତୀମାନେ ମଦମସ୍ତ, ଗାଈମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ସିଂହମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ, ପାହାଡ଼ ମହାନ୍ତ ଓ ଶୋଭାମୟ, ରାଜାମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ସହିତ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। ମେଘମାନେ, ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ନେଇ ଆକାଶରେ ଝୁଲିଥିଲେ, ବହୁତ ପାଣି ଧାରଣ କରି, ନଦୀ, ଜଳାଶୟ, ହ୍ରଦ, ତାଳ, ଓ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଆପ୍ଲାବିତ କରୁଥିଲେ। ବର୍ଷା ତୀବ୍ର ହୋଇ ଝରୁଥିଲା, ପବନ ବେଶି ଜୋରରେ ବହୁଥିଲା, ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର କୂଳ ହରାଇ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ନୂତନ ମାର୍ଗରେ ପାଣି ବହାଇ ନେଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାମାନେ ଯେପରି, ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘର କଳଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ହୋଇ, ନିଜ ରୂପ ଓ ଶୋଭା ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ। ଆକାଶ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ତାହାରେ ତାରା କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ନଥିଲା; ପୃଥିବୀ ବର୍ଷାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଝରଣାରେ ଧୋଇ ଅଧିକ ଚମକୁଥିଲେ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚୌଡ଼ା ଝରଣା ମଣିମାଳା ପରି ଝୁଲୁଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଚୌଡ଼ା ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଶିଳାରେ ଲୁଚି ଚଳିଥିବା ଶକ୍ତିରେ ଚିହ୍ନଟ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଗୁଫାରେ ମୟୂର ଡାକରେ ଝଙ୍କାରି ମାଳା ପରି ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲେ। ଏହି ଚୌଡ଼ା ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଶିଖର ଓ ଢାଳକୁ ଧୋଇ ଦେଉଥିଲେ; ଏମିତି ମଣିମାଳା ପରି ପଡ଼ି, ବଡ଼ ଗୁଫାର ଗଭୀରତାରେ ଧରାଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଜଳଧାରା ଦେଖି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ଦେବଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ରତିର ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କର ମୁକୁତ ମାଳା ଭାଙ୍ଗି ଛଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି। ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଯାଉଥିବା ଓ ପଦ୍ମମାନେ ବନ୍ଦ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଖିଲିଉଠୁଥିଲା, ଏହା ଦେଖି ବୁଝାଯାଉଥିଲା ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଭିଯାନ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ସେନା ରାସ୍ତାରେ ରହିଯାଇଛି, ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ଓ ମାର୍ଗ ଦୁହିଁଟି ଜଳରେ ସମ ହୋଇଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ସାମଗାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେଠି ପଠନ ଓ ଗୀତ ଆରମ୍ଭର ସମୟ ଆସିଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, କୋଶଳ ନରେଶ ଭରତ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଏବେ ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଯେପରି ଶରୟୂ ନଦୀ ଭରିଉଠୁଛି, ତାହାର ଧାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଶବ୍ଦ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ମୁଁ ଫେରୁଛି। ସୁଗ୍ରୀବ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ପୁନଃ ମିଳି, ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ଏବେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହରାଇଛି, ମୋ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି; ମୁଁ ଜଣେ ନଦୀ କୂଳ ଜଳେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ପରି ତଳେ ପଡ଼ୁଛି। ମୋ ଦୁଃଖ ବିଶାଳ, ବର୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ, ରାବଣ ଏକ ବଡ଼ ଅପାର ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ପ୍ରତିତିତ ହେଉଛି। ଏହି ଋତୁ ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ମାର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଦେଖି, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ମୂକ ହୋଇଥିବାରୁ, ମୁଁ କିଛି କହିନାହିଁ। ଉପରନ୍ତୁ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି ଓ ଏମିତି ନୂତନ ଭାବେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମିଳିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ବାନରପତିଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁନି। କାରଣ, ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ କରି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କୃତଜ୍ଞତା ସ୍ମରଣ କରିବେ; ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।