ବର୍ଷା ଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ ମେଘମାନେ ଜଳର ଭାର ବୋହି, କଦଳୀ ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜି, ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରରେ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ପୁନଃ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ। ଏହି ମେଘମାନଙ୍କୁ ଛୁଁବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଶାରଂଗମାନେ ଆକାଶରେ ଧଳା କମଳ ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଭୂମି ନୂତନ ହରିତ ତୃଣ, ତରୁଣ ଅଙ୍କୁର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକାର ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଲାକ ରଙ୍ଗର ଶାଉଲ ଓ ପୋପଟ ଚାଁଦିର ଛୁଆଁରେ ଜଗମଗ କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ କେଶବ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ନଦୀ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ସାଗରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛି; ଶାରଂଗ ମେଘକୁ ଖୋଜି ଉଲ୍ଲାସିତ; ପ୍ରେମିକା ତାଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ପରେ ନିଜ ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟ କୂଳରେ ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କଦମ୍ବ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଫୁଲିଯାଇଛି, ବୃଷମାନେ ଗାୟମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ, ଭୂମି ମଧୁର ଫସଲରେ ଶୋଭିତ। ନଦୀ, ମେଘ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଓ ଅରଣ୍ୟ କୂଳ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ବହୁଛନ୍ତି, ବର୍ଷା ଧାରା ଝରୁଛି, ଗଜମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟା ବିୟୋଗରେ ମୟୂର ଓ ବନର ମଙ୍କଡ଼ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦଗ୍ଧ। ବର୍ଷାଧାରାରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, କଦମ୍ବ ଶାଖାକୁ ଧରି, ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ମଦ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି। ଜମ୍ବୁ ଦଳର ଶାଖା ରସଭରା ଲାଲ ଫଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁମି ଝୁମି ଶୋଷଣ କରୁଛି। ମେଘମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପତାକା ରେ ଶୋଭିତ, ଗଞ୍ଜନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହାତୀ। ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ। କେଉଁଠି ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁମୁରି ଗାଉଛି; କେଉଁଠି ନୀଳକଣ୍ଠ ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; କେଉଁଠି ରାଜା ହାତୀ ମଦ ମେଳାନ୍ତି—ଏହି ଅରଣ୍ୟ ନିଜର ନାନା ରୂପ ଦେଖାଉଛି। କଦମ୍ବ, ସାଳ, ଅର୍ଜୁନ ଅଙ୍କୁରରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ତଳ ମଧୁ ଜଳରେ ଜଗମଗ କରୁଛି, ମୟୂରମାନେ ବର୍ଷା ମଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ପତ୍ରର ଛାତିରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ପଡ଼ି, ତାହାକୁ ପିପାସିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ଦାନ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ପିଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ବନର ମଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କର ରିଦମିକ୍ ଡାକ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଙ୍ଗେ ମିଶି ଅରଣ୍ୟରେ ସଙ୍ଗୀତର ଆରମ୍ଭ ଘୋଷଣା କରେ। ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କେବେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, କେବେ ଗଛ ଶିରା ଉପରେ ମଣିମାଳା ପଛ ଦେଖାଉଛନ୍ତି—ମନେ ହୁଏ ସଙ୍ଗୀତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ମେଘ ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ମଙ୍କଡ଼ମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ବର୍ଷା ଝରଣାରେ ଭିଜି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ବରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଜଳରେ ପୁର୍ଣ୍ଣ ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନିଅଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଠାଇ ନେଇ, ତୀରକୁ ଭାଙ୍ଗି, ଦୃତ ଗତିରେ ସାଗରକୁ ଧାଇଯାଉଛନ୍ତି। ନୀଳ ପର୍ବତ ଉପରେ ନୀଳ ମେଘ ନୂତନ ଜଳରେ ଭରି ଲଗାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ମେଘ ଅଗ୍ନି ପରି; ପର୍ବତ ଉପରେ ସେମାନେ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ହାତୀମାନେ ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଗନ୍ଧରେ ମଦୋନ୍ମତ, ମୟୂର ଉଲ୍ଲାସରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଘାସ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ରଙ୍ଗରେ ମେଘାଇଛି। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଆନନ୍ଦରେ ନୂତନ ବର୍ଷା ଝରଣାରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା କମଳ ଛାଡ଼ି, କଦମ୍ବ ଫୁଲର ତାନାକୁ ଚୁସିବାକୁ ଯାଉଛି। ରାଜା ହାତୀମାନେ ମଦୋନ୍ମତ, ଗାୟମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ସିଂହ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପର୍ବତ ଶୋଭାମୟ, ରାଜାମାନେ ବିଶ୍ରାମରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ସହ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ସାଗରର ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶରେ ଜଳ ଧାରା ନେଇ ଲଟକୁଛନ୍ତି, ନଦୀ, ସରୋବର, ହ୍ରଦ, ତାଳ, ପୃଥିବୀକୁ ଆପ୍ଲାବିତ କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଧାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ପଡ଼ି, ବାୟୁ ଜୋରରେ ବହୁଛି, ନଦୀମାନେ ତୀର ଛାଡ଼ି, ନୂତନ ଧାରାରେ ଜଳ ବୋହି ନେଉଛନ୍ତି। ପର୍ବତମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ରାଜା ପରି, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ମେଘର ମହାକଳଶରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ରୂପ ଓ ଶୋଭା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ମେଘରେ ଢାକା, ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ; ବର୍ଷା ଝରଣାରେ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ଧକାରମୟ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ। ପର୍ବତ ଶିଖର ଝରଣା ଜଳରେ ଧୋଇ ଅଧିକ ଜଗମଗ କରୁଛି, ବିଶାଳ ଝରଣା ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଗୁଡ଼ିକ ଗୁଡ଼ିକ ଲଟକୁଛି। ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଝରଣା, ପାଥର ଉପରେ ପଡ଼ି, ଗୁହାରେ ମୟୂର ଡାକରେ ମାଳା ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ଝରଣା ଦୃତ ଗତିରେ ପଡ଼ି, ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ଢାଳକୁ ଧୋଇ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଗୁହା ମନ୍ଦିରରେ ରହିଯାଉଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଝରଣା ଜଳ ଦେବାଙ୍ଗନାଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଯାଉଛନ୍ତି, କମଳ ମୁଡ଼ିଯାଉଛି, ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲିଯାଉଛି—ଏହାଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଘଟିଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଭିଯାନ ଶେଷ, ସେନା ରାସ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛି, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମାର୍ଗ ଦୁହିଁଟି ବର୍ଷା ଜଳରେ ସମ ହୋଇଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ ଓ ସାମଗାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଆସିଛି। ନିଶ୍ଚୟ, କୋଶଳାଧିପତି ଭରତ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ସାରୟୂ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାହାର ଧାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଶବ୍ଦ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର ମନ୍ଦିର ମତି ଶୁଣାଯାଉଛି। ସୁଗ୍ରୀବ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରି, ପତ୍ନୀ ସହ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ, ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପତ୍ନୀ ହରାଇଛି, ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଚ୍ୟୁତ, ଜଳରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ତୀର ପରି ଲୁହୁଚି। ମୋ ଦୁଃଖ ବିଶାଳ, ବର୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ରାବଣ ମହାଶତ୍ରୁ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ଋତୁ ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ମାର୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ ମୂର୍ଛିତ—ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିଛି କହିନି।