ତାମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ପାନୀୟ ସ୍ଥଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ କ୍ଲେଦ ରହିତ। ସେ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେଖ, ଏହି ତୀର କିମ୍ବା ଘାଟ କ୍ଲେଦ ରହିତ, ଶୁଭ୍ର ଜଳ ରହିଛି, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ପୁତ୍ର, ଜଳପାତ୍ର ରଖିଦେ, ମୋର ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଅ, ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ତାମସା ତୀରେ ସ୍ନାନ କରିବି।” ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ନେଇ, ନିଜେ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ, ଏହି ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାରିପଟେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ନିକଟେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଟି କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଏକାସাথে ଚଳିଥିଲେ, ଅପରସ୍ପର ଅଭିନ୍ନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ବର ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହି ସମୟରେ ଏହି ଦୁଇଟିରୁ ଏକ ପୁରୁଷ କ୍ରଞ୍ଚକୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ମାରିଦେଲା। ବାଲ୍ମୀକି ଏହା ଦେଖିଲେ। ସେଇ ମୃଗୟାର ଘାତରେ, ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ସାଥୀକୁ ଦେଖି, ସେଇ ମହିଳା କ୍ରଞ୍ଚ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ନିଜ ସାଥୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ରକ୍ତିମ ମୁଣ୍ଡ, ମଦମସ୍ତ ଓ ଶୋଭାମୟ ପିଖ ଥିବା ଦ୍ୱିଜପକ୍ଷୀ, ଦୁଃଖରେ ଅନୁତାପ କରିଲେ। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ଭାବିଲେ—"ଏହା ଅଧର୍ମ"। ଏବଂ ଏହି କ୍ରଞ୍ଚୀର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସେ କହିଉଠିଲେ: "ହେ ନିଷାଦ! ତୁମେ ଯେହেতୁ ଦୁଃଖରେ ଏହି କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲ, ତୁମେ କେବେ ମହାନ୍ ବିରୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ।" ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—"ମୁଁ କଣ କହିଲି? ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ କିପରି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଦେଲି?" ସେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଛନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷର ଏକାକାର ଓ ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ; ଏହି ମୋ ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ଲୋକ ଏପରି ଅଛ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।" ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଗୁରୁ ବି ଖୁସି ହେଲେ। ପରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଧାରଣ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଏବେ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଅନୁଗତ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଶିଷ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ଅନ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ବସିଲେ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ଦିପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ସେଉଁଠାରେ ଉଠି, ମନ୍ଦ ଭାଷାରେ, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି, ଆଦର ଭରିଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପଦ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ଶୁଭକୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ବସିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଏଠି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଘଟଣା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ରହିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ହତ କ୍ରୌର୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ଆଉଥରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ଗାଇଲେ, ମୃତ ପୁରୁଷ କ୍ରଞ୍ଚ ଦେଖି ନାରୀ କ୍ରଞ୍ଚ ପାଇଁ ଶୋକ କରି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମିତାନ୍ନ ମୁଖରେ କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ରହିବ; ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାବଳୀରେ, ଏହି ସରସ୍ବତୀ ତୁମ ମନରେ ଉପଜିଛି। ବାଲ୍ମୀକି, ତୁମେ ପୂରା ରାମ କଥା ରଚନା କର; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏହି ଭଗବାନ୍ ରାମଙ୍କ ଗାଥା ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପାଇଁ କହ। ତୁମେ ଯେପରି ନାରଦ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲ, ରାମଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ଘଟଣା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କହ। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ। ଏହି କାବ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଆସିବ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଛନ୍ଦରେ, ମଧୁର ଭାବେ ରଚନା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି। ତୁମେ ଯେପରି ଏହି ରାମ କଥା ରଚିବ, ସେପରି ଏହି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ହେବ। ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ।" ଏପରି କହି, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୂରେ ଚଲିଗଲେ। ଏହିପରେ, ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଆବୃତ୍ତି କରିକରି ସେଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଚମତ୍କୃତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ମହାର୍ଷି ଯେଉଁ ଚତୁର୍ପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ, ଏହି ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୋକ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଜିଲା—"ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣକୁ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ରଚିବି।" ଉତ୍ତମ ଭାବ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏହି ରାମଙ୍କ ଯଶ ରଚି, ଶତଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ସମ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସାମୟ କବ୍ୟ ରଚିଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ, ସମାସ, ଯୋଗ, ଓ ମଧୁର, ଭଲ ଭାଷାରେ ଗଢ଼ି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦଶମୁଖ ବଧ ଉପରେ ଏହି ଗାଥା ରଚିଲେ।