ଏହି ଶ୍ରାବଣ ଋତୁର ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଏବଂ ବିସ୍ମୟକର। ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା, ସାମୁତ୍ରିକୁ କହିଲେ—“ଘନ ମେଘ ଉପରେ ଚମକୁଥିବା ବିଜୁଳି ମୋତେ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ସୀତା, ତପସ୍ୱିନୀ ଯେ, ରାବଣଙ୍କ ଆଲିଂଗନରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଯେଉଁ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଏହାଁ ଆଗରେ ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏବେ ଘନ ମେଘରେ ଆବୃତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ। ପ୍ରବାଳ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ କୁଟଜ ଗଛ ଫୁଲିଛି, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଗଛ ଅଶ୍ରୁ ଓ ବର୍ଷା ଆଶାରେ ଚେପିଯାଇଛି—ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଆଜି ଧୂଳି ଅବସାନ, ପବନ ସମ, ତାପ ହ୍ରାସ; ରାଜାମାନଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ଫେରିଯାଉଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏବେ ତାଙ୍କର ହ୍ରଦ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ସଙ୍ଗୀ ସହ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ବର୍ଷା ଭିଜା ରାସ୍ତାରେ ରଥ ଚଳିବା ନାହିଁ। ଆକାଶ କେଉଁଠି ଅଳ୍କା, କେଉଁଠି ଅନ୍ଧାର; କେଉଁଠି ପର୍ବତରେ ଅବରୁଦ୍ଧ—ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛି। ପର୍ବତ ଝରଣା ଶର୍ଜ ଓ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ମିଶ୍ରଣରେ, ଖଣିଜ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗା, ବାଘ ଦେଖାଯାଉଛି, ମୟୂରମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ସହ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭାଗୁଛି। ପକ୍କ ଜାମୁ ଫଳ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଭିତରେ ଉତ୍ସୁକ; ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ପକ୍କ ଆମ୍ବ ଫଳ ପବନରେ ଝଡ଼ିପଡ଼ୁଛି। ମେଘ ମାନେ ବିଜୁଳି ଝଣ୍ଡା ଓ କଉଁ ମାଲାରେ ଶୋଭିତ, ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଅରଣ୍ୟ ଘାସ ରେ ନବ ଜଳ ଫୁଟିଯାଇଛି, ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି; ବର୍ଷା ମେଘ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ବିକାଶ ଦେଖାଯାଉଛି। ମେଘ, ଜଳ ଭରି ଉତ୍ସର୍ଗ କରି, କଉଁ ଚିତ୍କାରରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ, ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ରାମ କରି, ପୁନି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି। କଉଁ ଏକ ଧାରା, ମେଘ ଉପରେ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଆନନ୍ଦିତ, ଆକାଶରେ ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଧଳା ପଦ୍ମମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପୃଥିବୀ ନବ ହରିତ ତୃଣ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପା ପୋକର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଲାକର ରଙ୍ଗର ଶାଲ ଉପରେ ଶୁଭ୍ର ଶୁକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। କେଶବ ନିଦ୍ରା ଆସିବାରେ ଦେରି କରୁଛନ୍ତି; ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି; ଆନନ୍ଦିତ କଉଁ ମେଘକୁ ଖୋଜୁଛି; ପ୍ରେମିକା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସ୍ୱପ୍ନ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଯାଉଛି। ବନ ଧାରରେ ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; କଦମ୍ବ ଗଛ ଶାଖାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ବୃଷ ଗାଁ ଦେଖି ଉତ୍ସୁକ; ପୃଥିବୀ ଲାଲିତ୍ୟ ଫସଲ ଖେତରେ ଶୋଭିତ। ନଦୀ, ମେଘ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ଓ ଅରଣ୍ୟ ଧାରା ଦ୍ରୁତ, ଲାଲ, ଗର୍ଜନ, ଶୋଭିତ; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ବିଶ୍ରାମ ପାନ୍ତି—ମୟୂର ଓ ବାନର, ପ୍ରିୟ ହରାଇ, ଆଶାରେ ରହିଯାଉଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଝଡ଼ିରେ, କଦମ୍ବ ଶାଖାରେ ଲଗି, ଷଡ଼ପଦ (ମଧୁମକ୍ଷିକା) ନବ ଫୁଲର ଗଭୀର ମଧୁ ଜମା କରି, ମଦ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଜାମୁ ଗଛ ଶାଖାରେ ପକ୍କ ଫଳ, ଲାଲ ଚୁରି ପରି, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଷଡ଼ପଦ ଝୁଣାରେ ଶୋଭିତ। ମେଘ ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ଝଣ୍ଡାରେ ଶୋଭିତ, ଗଭୀର ଗର୍ଜନରେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏକ ବିଶାଳ ହାତୀ ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲି, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁନି, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ, ଭୟରେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଉଛି। ଅରଣ୍ୟ ଧାରା କେଉଁଠି ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣାରେ ଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଛି; କେଉଁଠି ନୀଳକଣ୍ଠ ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; କେଉଁଠି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀରେ ମନ୍ଦିର—ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଅରଣ୍ୟ ମାଟି କଦମ୍ବ, ସାଳ, ଅର୍ଜୁନ ଅଙ୍କୁରରେ ମଧୁ ଜଳରେ ଶୋଭିତ; ମୟୂରମାନେ ବର୍ଷାରେ ମଦୋନ୍ମତ ନୃତ୍ୟ କରି, ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପତ୍ରରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଜଳ ମଣି ମାଳା ପରି ପ୍ରବାହିତ, ଶୁଷ୍କ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦାନ ଭାବେ ପିଇଯାଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ମଧୁର ରାଗ, ବାନରମାନଙ୍କ ତାଳ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଢୋଲରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂର କେଉଁଠି ନୃତ୍ୟ, କେଉଁଠି ଚିତ୍କାର, କେଉଁଠି ଗଛ ଉପରେ ମଣି ଲତା ଶୋଭିତ; ଏହା ମନେ ହୁଏ ସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ମେଘର ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ବାନରମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି, ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ନଦୀ, ଶେଲଡ୍ରେକ୍ ପକ୍ଷୀକୁ ବହି, ତୀରକୁ ଶୁଅଁ କରି, ନବ ବର୍ଷାରେ ଫୁଲି, ସମୁଦ୍ର ନାୟକକୁ ଦ୍ରୁତ ଯାଉଛି। ନୀଳ ପର୍ବତରେ ନୀଳ ମେଘ, ନବ ଜଳରେ ଶୋଭିତ; ଅଗ୍ନିରେ ଜଳ ଦେଖି, ମେଘ ଅଗ୍ନି ପରି; ପର୍ବତରେ ମେଘ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ହାତୀମାନେ କଦମ୍ବ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚରିବା; ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପା ପୋକରେ ଘାସ ଶୋଭିତ। ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ବର୍ଷା ଝଡ଼ିରେ ମାରି, ପଦ୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ନବ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ତନ୍ତୁରେ ମଧୁ ପିଉଛନ୍ତି। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ଆନନ୍ଦିତ ଗାଁ, ଅରଣ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସିଂହ, ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଶୋଭିତ, ରାଜାମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି। ମେଘ, ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆକାଶରେ ଜଳ ଝଡ଼ିରେ ଲଟକି, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜିଲା, ତାଳ, ପୃଥିବୀକୁ ବହି ନେଉଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବର୍ଷା ଝଡ଼ି, ପବନ ବେଗବାନ, ନଦୀ ତୀର ହାରାଇ, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଯାଉଛି, ଜଳ ବହିଯାଉଛି। ବିଶାଳ ପର୍ବତ, ମାନବ ରାଜା ପରି, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ମେଘର ଜଳ ଘଟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ସ୍ୱ ରୂପ ଓ ତେଜ ଦେଖାଯାଉଛି। ମେଘରେ ଆକାଶ ଆବୃତ, ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ; ପୃଥିବୀ ନବ ବର୍ଷାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅନ୍ଧାର ଛାଡ଼ି, ଦିଗ ଅଦୃଶ୍ୟ। ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଝରଣାରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳିତ, ଅଧିକ ଶୋଭିତ; ବିଶାଳ ଝରଣା ମଣି ମାଳା ପରି ଲଟକିଛି। ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତର ଝରଣା, ଶିଳାରେ ଖସି, ଗୁଫାରେ ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ମାଳା ପରି ଚିତ୍ରିତ।