ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶୁଭ, ଉପକାରୀ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥାଗୁଡିକୁ ଆଦର ସହ କର୍ଣ୍ଣପାତ କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି, ସ୍ନେହ, ଉପକାର ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଶୂରବୀର ଥିବା ଲୋକ ଯେଉଁଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ, ସେଉଁଠି ତୁମେ କହିଛ। ଏହି ଦୁଃଖ ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସକୁ ଅସାର କରେ, ସେଠାରୁ ମୁଁ ବିମୁକ୍ତ ହେଲି; ଏବେ ତୁମର ଅଦମ୍ୟ ଶୂରତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ତୁମେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲ, ମୁଁ ଏହି ଶରତ୍କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ଜେଉଁ ନରପୁଙ୍ଗବ କୃତଜ୍ଞତା ପାଳନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ; ଅକୃତଜ୍ଞତା ଓ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ନ ଦେବା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଆଦର ସହ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ, ଆପଣ ଯାହା ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ ହେବ। ମନ୍ଦିର ମନ୍ଦିର କପିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବେ। ଏହି ଶରତ୍କାଳ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ବର୍ଷା ଧୈର୍ୟଧାରଣ କରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ସିଂହପ୍ରବିଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ ଆମେ ଏକାଠି ରୁହିବା। ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ଚାରି ମାସ ଧୈର୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, ଏଠି ଅପେକ୍ଷା କରି ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା।” ଏହିପରି ଦିନଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଅତିତ ହେଲା। ଏବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଇ, ରାମ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏବେ ଏହି ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି; ଦେଖ, ଆକାଶ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ପାହାଡ଼ ପରି ମହାନ ମେଘ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନବମାସ ଭଳି ଆକାଶରେ ରହି ଏବେ ସାଗରର ରସ ପିଇ ବର୍ଷାମୃତ ପ୍ରସବ କରୁଛି। ମେଘର ଶ୍ରେଣୀ ମାନେ ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଛି। ଆକାଶର ପାର୍ଶ୍ୱ ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଇଛି, ଅସ୍ନିଗ୍ଧ ମେଘର ଛିଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ଯେପରି ଆକାଶ ଜଖମରେ ପଟି ବାନ୍ଧିଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାର ଚନ୍ଦନ ରଙ୍ଗର ଆଲୋକରେ ଆକାଶ ମୃଦୁ ବାୟୁରେ ମୃଦୁ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି ଯେ ଏକ ବିରହିଣୀ ଆତ୍ମା ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ବର୍ଷାର ଜଳରେ ଭିଜି ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ଏକ ଦୁଃଖିତା ନାରୀ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରୁଛି। ମେଘ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଥିବା ବାୟୁ କପୂର ପତ୍ରର ପରି ଶୀତଳ ଓ କେତକୀର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତରେ ଧରି ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଫୁଲିଛି, କେତକୀ ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଝରଣାରେ ଅନ୍ନ୍ୟତମ ଅଭିଷିକ୍ତ, ଏହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପରି ଲାଗୁଛି। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ମେଘର କଳା ଚର୍ମରେ ଢାକା, ଝରଣାର ଉପବୀତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛି, ଗୁହାରେ ବାୟୁର ଧ୍ୱନି, ବେଦପାଠ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁନା ମେଘାଘାତରେ ଆକାଶ ଚମକୁଛି, ମେଘର ଭିତର ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ମେଘରେ ଚମକୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ ମୋତେ ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ଅସୀତା ଶିତା ରାବଣଙ୍କ ଆଂକଲେ ବିରହରେ କମ୍ପିତ। ଏହି ଦିଗ୍ବଳୟ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରେମୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ଏବେ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ। ସୌମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ କୁଟଜ ଫୁଲ ଖିଳିଛି, କିଛି ତ ଅଶ୍ରୁ ଓ ବିରହରେ ତରଳ ହୋଇ, ମୋର ଦୁଃଖ ଓ କାମନାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଏବେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ, ବାୟୁ ମୃଦୁ, ତାପ ଶମିତ; ରାଜାମାନେ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି, ଯାତ୍ରୀମାନେ ଘରକୁ ଫେରୁଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ହ୍ରଦ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଦମ୍ପତି ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି, ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଗାଡ଼ି ଚଲୁନାହିଁ। ମେଘରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ କେଉଁଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କେଉଁଠି ଅନ୍ଧାରା; ପାହାଡ଼ରେ ଅବରୁଦ୍ଧ, ବଡ଼ ସାଗରର ଶାନ୍ତ ପୃଷ୍ଠ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସର୍ଜ ଓ କଦମ୍ବ ଫୁଲରେ ମିଶିଥିବା ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଖରାପ ମିନରାଲରେ ରଙ୍ଗିନ, ମୟୂରର ଚିତ୍କାର ସହ ଦ୍ରୁତ ବହୁଛି। ପକ୍ୱ ଜମ୍ବୁ ଫଳ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛି; ବାୟୁରେ ହଲୁଥିବା ରଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱ ଆମ୍ବ ଚୁଆଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ୁଛି। ମେଘମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ ଧ୍ୱଜ ଓ କଞ୍ଚ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଛି। ବନମାନେ, ତାଜା ଘାସରେ ଶୋଭିତ, ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ବର୍ଷା ପରେ ଅପରାହ୍ନରେ ଏହା ଅଧିକ ମନୋହର ଲାଗୁଛି। ମେଘମାନେ ଜଳଭାର ଏବଂ କଞ୍ଚ ଚିତ୍କାରରେ ମହାପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ରାମ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି। ଧଳା କଞ୍ଚ ମାଳା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଛି, ଏହା ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମର ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପୃଥିବୀ ତରୁଣ ତିନି ଘାସ, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକର ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଶୁଭ୍ର ଶୁକପଂଖର ଛାୟାରେ ଲାକ ରଙ୍ଗ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। କେଶବ ଦୀରେ ଦୀରେ ନିଦ୍ରାସ୍ନାତ, ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସାଗରକୁ ଯାଉଛି, ଅନନ୍ଦିତ କଞ୍ଚ ମେଘ ଖୋଜିଛି, ପ୍ରେମିକା ନାରୀ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରେମିକ ପାଖକୁ ଯାଉଛି। ବନପ୍ରାନ୍ତରେ ମୟୂର ଅଲୋକିକ ନୃତ୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ, କଦମ୍ବ ଗଛ ଶାଖାରେ ମୁଗ୍ଧ, ବୃଷ ଗାଈ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ, ପୃଥିବୀ ଶସ୍ୟ ଶ୍ୟାମଳ ଅଳଙ୍କୃତ। ନଦୀ, ମେଘ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ବନପ୍ରାନ୍ତ—ସମସ୍ତେ ବହୁଛନ୍ତି, ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ଚମକୁଛନ୍ତି, ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି, ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି—ମୟୂର ଓ ବାନରମାନେ ବିରହରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଆଘାତରେ କଦମ୍ବ ଶାଖାକୁ ଧରି ରହିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ନୂତନ ଫୁଲର ଗଭୀର ମଧୁ ଶୀଘ୍ର ଆହରଣ କରି ଦୀରେ ଦୀରେ ମଦ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।