ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ରାତିରେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ଚୋଉଁ ଲୁହା ଝରିଲା, ନିଦ୍ରା ଆସିଲା ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଭାଗ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ବୀର, ଏତେ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କଣ ଲାଭ? ଦୁଃଖ ରେ ଏକାଗ୍ରତା ହରାଇଯାଏ, କୌଣସି କାମ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାବାନ ରାଘବ। ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼ି, ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବା ଅସମ୍ଭବ, ବିଶେଷ କରି ଏହି ରାକ୍ଷସ କୁ। ତୁମେ ତ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚୟ ମାରିପାରିବ। ଦୁଃଖ କୁ ଛାଡ଼, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ରଖ; ତେବେ ତୁମେ ତା ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର କୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ତ ଏ ଭୂମି, ଏ ମହାସାଗର, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼କୁ ଉଲଟାଇଦେଇପାରିବ; ତେବେ ଏ ରାବଣ କଣ? ଏବେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି, ଶରତ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ତାପରେ ରାବଣ, ତାର ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନୁୟାୟୀଙ୍କୁ ମାରିଦେବ। ତୁମର ଶକ୍ତି ଏବେ ଲୁଚିଗଲା, ମୁଁ ଏହି ଅଗ୍ନି କୁ ଆହୁତି ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କରିଦେବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଉପକାରକ ଓ ଶୁଭ ଉପଦେଶ ମାନି, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏକ ଭକ୍ତ, ପ୍ରେମୀ, ଶୁଭକାମି, ସତ୍ୟ ଓ ବିରତାର ଧାରକ ଯେଉଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲା। ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଲି; ତୁମର ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଉତ୍ସାହ ଦେଉଛି। ଏବେ ମୁଁ ଶରତ ଋତୁ ଆସିବା ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତୁମର ଉପଦେଶ ମାନି, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନେର ଉପକୃତି ଚାହିବି। ଏକ ନାୟକ ଉପକାର ପ୍ରତି ଋଣୀ ହୁଏ; ଉପକାର ଭୁଲିଯିବା ଓ ପ୍ରତିଦାନ ନ ଦେଇବା ଉତ୍ତମମନ୍ତିର ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ନିଜ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇ କହିଲେ, “ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଶୀଘ୍ର ନିଷ୍ପାଦିତ ହେବ; ବାନର ତୁମ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ଶରତ ଅପେକ୍ଷା କର, ବର୍ଷା ଝିଁପୁ ଭୋଗ କର, ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ତୁମେ କ୍ରୋଧ କୁ ଦମନ କର, ଶରତ ରଖ, ଚାରି ମାସ ମୋ ସହିତ ଏହି ସିଂହ ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ରେ ବସ, ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେ। ଏଉଁପରେ, ଦିନେ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ବସିଥିବା ରାମ, ଭାଲି ନିପାତ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଗଲା, ଆଜି ଆକାଶ ଦେଖ, ପାହାଡ଼ ପରି ଭାରି ମেঘରେ ଢଙ୍କିଗଲା। ଆକାଶ ନବମାସ ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଭୋଗ କରି, ସମୁଦ୍ରର ରସ ଚୁସି ଏବେ ମେଘରେ ଋତୁର ନେକ୍ତର ଦେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘର ଧାପରେ ଆକାଶକୁ ଉଠି, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ମାଳା ଧରି ସଜିପାରିବ। ଗୋଧୁଳିର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ମେଘର କୌଣା ଲାଲ ଓ ଧଳା ରେଖା, ଚିରା ମେଘର ଚିତ୍ର, ଆକାଶକୁ ଏକ ଆଘାତ ଲାଗିଥିବା ବ୍ୟଥା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ହଳକା ପବନରେ ଆକାଶ ଚନ୍ଦନ ଲାଗିଥିବା ଦୁଃଖିତ ପ୍ରେମୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏ ଭୂମି, ତାପରେ ଜଳି ଏବେ ନୂତନ ଜଳରେ ଭିଜି, ଦୁଃଖିତ ନାରୀର ଅଶ୍ରୁ ଭଳି ଲାଗେ। ମେଘର ଗଭୀର ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପବନ, କମ୍ଫର ଫୁଲ ଭଳି ଶୀତଳ, କେତକୀର ଗନ୍ଧ ଭରି, ହାତ ଦେଇ ପିଇପାରିବା ଭଳି ଲାଗେ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଫୁଲେଇଛି, କେତକୀର ଗନ୍ଧ ଭରିଛି, ଝରଣାରେ ଅନ୍ନନ୍ଦିତ ହେଉଛି, ଏହା ସୁଗ୍ରୀବ ଶାନ୍ତ ଓ ରାଜା ହୋଇଥିବା ଭଳି। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ କଳା ମେଘର କପଡ଼ ଚାପି, ଝରଣା ମାଳା ଧରି, ଗୁହାରେ ପବନ ଭରି, ବେଦ ଚାନ୍ତ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଆକାଶ ସୁନା ଆପ୍ଲେ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜୁ ହୋଇଥିବା ଥଣ୍ଡରରେ କଷ୍ଟ ଭଳି ତଡ଼ପୁଛି। ମେଘରେ ତିରିଉଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ ମୋତେ ଶୀତା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ତିନି ରାବଣଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ତଡ଼ପୁଛି। ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରେମୀମାନେ ଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ମେଘରେ ଢଙ୍କି ଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଲୁଚିଗଲା। ସାଉମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ କୁଟଜ ଫୁଲ ଫୁଟିଛି, କିଛି ମେଘ ଆସା ଓ ଲୁହାରେ ଅଟକି, ମୋର ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି। ଆଜି ଧୂଳି ଏକାଗ୍ର, ପବନ ଶୀତଳ, ତାପ ହ୍ରାସ, ରାଜାମାନେ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି, ଯାତ୍ରୀମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଉଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଝିଲି ଘରକୁ ଫେରି, ସାଥୀ ସହ ଯୁକ୍ତ, ବର୍ଷାରେ ରାସ୍ତା ଭିଜି ଗାଡ଼ି ଚଲୁନାହିଁ। ଆକାଶ କେଉଁଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କେଉଁଠି ଅନ୍ଧାର, କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ରେ ଅଟକି, ବଡ଼ ସାଗରର ଶାନ୍ତ ପୃଷ୍ଠ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଶର୍ଜ ଓ କଦମ୍ବ ଫୁଲରେ ମିଶି, ଖଣିଜ ରଙ୍ଗରେ ଲାଲ, ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଭଳି ତ୍ୱରିତ ବହୁଛି। ପକ୍କ ଜାମୁ ଫଳ ମଧୁର ରସରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭରି, ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ଖାଉଛନ୍ତି; ବାୟୁରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଦେଇ ପକ୍କ ଆମ୍ ଫଳ ଚାଉଁ ଯାଉଛି। ମେଘ ତାଳ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ ଓ କଞ୍ଚ ମାଳା ଧରି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ବଡ଼ ହାତୀ ଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରୁଛି। ଅରଣ୍ୟ ତାଳ ଦେଇ ଜଳରେ ଭିଜି, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି, ବିକଳ୍ପ ଅପରାହ୍ନରେ ମେଘ ହଟି ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ମେଘ ଭାରି ଜଳ ନେଇ, କଞ୍ଚ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ରାମ କରି ପୁନି ଚଲିଯାଉଛି। ଏହିପରି ଶରତ ଋତୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପାହାଡ଼ରେ ବସି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଇ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଉପକୃତି ଓ ଶୀତା ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ।