ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଶୋଭା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ଦର ଅଭାବ ଥିଲା। ଏଠିରେ ବସିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାଙ୍କ ଅନୁସ୍ମୃତି, ଯେଉଁଠି ସୀତା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବିଶେଷ କରି ଚାନ୍ଦ ଉଠିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବେଶ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ରାମ ରାତିରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନିଦ ଆସୁନଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ସହଭାଗୀ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ଚାଲିଲା; ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖ କଲେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଆପଣ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଏହି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼। ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଛଡ଼ି ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିପାରିବା ଯାଉଁ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିପାରିବେ। ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ନିଶ୍ଚୟକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତୁ, ତେବେ ଆପଣ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ। ଆପଣ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଉଲଟିପାରିବେ, ତେଣୁ ଏହି ରାବଣ ଅପେକ୍ଷା କଣ? ଏଠି ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଗଲା, ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲେ ଆପଣ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ସେବକଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ। ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଦେବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଭସ୍ମ ଭିତରେ ଲୁଚିଥାଏ ଏବଂ ଶୁଭ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଦେଉଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଓ ଶୁଭ ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ଗୃହଣ କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଃଖ ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏହି ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଲି; ତୁମର ଏହି ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବି। ଏବେ ମୁଁ ଶରତ୍ ଋତୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ତୁମେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଁବି। ଏକ ନାୟକ ଅପର କୃତ୍ୟର ପ୍ରତି ଋଣୀ ହୋଇଥାଏ, ଉପକାର ନ କରିବା ଓ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ନ ଦେବା ଉତ୍ତମ ମନ୍ତାଳିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଚିନ୍ତା କରି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ତାଙ୍କ ନିଜ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇଲେ। "ରାଜନ, ଆପଣ ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କ ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ ହେବ। ବାନର ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଶରତ୍ ଋତୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ବର୍ଷା ଝରଣାକୁ ସହନ କରନ୍ତୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ରୋଷକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ଶରତ୍ ଋତୁକୁ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତୁ, ଚାରି ମାସ ମୋ ସହିତ ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ସିଂହ ଘୋଷିତ ପାହାଡ଼ରେ ଶତ୍ରୁ ନାଶର ତାୟାରି କରନ୍ତୁ।" ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଠାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପଖ୍ୟାନ। ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ରାମ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂନ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏବେ ସମୟ ଆସିଗଲା, ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି; ଦେଖ, ଆକାଶ ପାହାଡ଼ ପରି ମହାନ ବଦଳରେ ଢ଼କିଯାଇଛି।" "ଆକାଶ ନବମାସ ପରି ରବିର କିରଣକୁ ଗର୍ଭରେ ଧରିଥିଲା, ଏବେ ସମୁଦ୍ରର ରସକୁ ପିଇ ଏହି ଋତୁର ଅମୃତ ବର୍ଷା ଦେଉଛି। ରବି ଆକାଶରେ ବଦଳ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ସଜି, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ପୂର୍ବାପ୍ତ ହୋଇପାରିଥାଏ।" "ସାନ୍ଧ୍ୟାର ରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲାଲ ଓ ଧଳା ଚିହ୍ନ, ବଦଳର ଚିରାର ଚମକ, ଆକାଶକୁ ଦୁଃଖର ଘା ଦେଖାଏ। ଆକାଶ ହଳକା ପବନରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସାନ୍ଧ୍ୟାର ଚନ୍ଦନ ରଙ୍ଗରେ ରଂଗିତ, ବଦଳରେ ଧଳା, ଏହି ଆକାଶ ଏକ ଭଲବାସା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ପରି ଦେଖାଏ।" "ଏହି ପୃଥିବୀ, ତାପରେ ଜଳିଥିଲା, ଏବେ ନୂତନ ଜଳରେ ଭିଜିଗଲା, ଏକ ଦୁଃଖିତ ନାରୀ ପରି ଅଞ୍ଜଳି ଦେଉଛି।" "ବଦଳର ଗର୍ଭରୁ ନିକଳିଥିବା ପବନ, କପୁର ଫୁଲ ପରି ଶୀତଳ, କେତକୀର ଗନ୍ଧରେ ଭରି, ହାତ ଦେଇ ପିଇପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ।" "ପାହାଡ଼ରେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଫୁଲେଇଛି, କେତକୀର ଗନ୍ଧ ବିକିରଣ କରୁଛି, ଝରଣାରେ ଶିତଳ ଜଳ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଅନ୍ନତ କରୁଛି, ଯେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଶାନ୍ତ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ପାହାଡ଼ ବଦଳର କଳା ଚର୍ମରେ ଢ଼କିଯାଇଛି, ଝରଣାର ମାଳା ପବିତ୍ର ଜନେଉ ପରି, ଗୁହାରେ ପବନ ଭରି, ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ପରି ଦେଖାଏ।" "ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତଡ଼ିତ ଚମକରେ ଆକାଶ ପିଟିଯାଏ, ବଦଳ ଭିତରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ତୁଡ଼ିରେ, ଆକାଶ ଦୁଃଖରେ କପିଯାଏ।" "କଳା ବଦଳରେ ଚମକୁଥିବା ତଡ଼ିତ ମୋତେ ଦେଖାଏ, ଯେପରି ସୀତା ତପସ୍ୱିନୀ ରାବଣଙ୍କ ଭୋଜରେ କପିଯାଉଛନ୍ତି।" "ଏହି ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠି ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ବଦଳରେ ଢ଼କି, ଚାନ୍ଦ ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି।" "ସୌମିତ୍ରି, ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀରେ ଫୁଲିଥିବା କୁଟଜ ଗଛ, କିଛି ମୁଁ ଦୁଃଖ ଓ ବର୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଟକି, ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଅଭିଲାଷକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏବେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ, ପବନ ହଳକା, ତାପ ଅବଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ରାଜାମାନେ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି, ପ୍ରବାସୀ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରୁଛନ୍ତି।" "ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ହୃଦୟସ୍ଥଳୀ ହ୍ରଦକୁ ଫେରୁଛନ୍ତି, ଦମ୍ପତି ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ବର୍ଷା ପଥରେ ଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି; ବର୍ଷାରେ ଶାନ୍ତ ପଥରେ ଗଡ଼ିମାନେ ଚାଲୁନାହିଁ।" "ବଦଳ ଆକାଶକୁ ଏଠି ଏଠି ଭାଗରେ ଧଳା, କିଛି କଳା, କିଛି ପାହାଡ଼ରେ ଅଟକି, ଏହି ଆକାଶ ମହାସମୁଦ୍ରର ଶାନ୍ତ ପୃଷ୍ଠ ପରି ଦେଖାଏ।" "ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଶର୍ଜା ଓ କଦମ୍ବ ଫୁଲରେ ମିଶି, ଖନିଜର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଂଗିତ, ପିକ୍କିର ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଛି।" "ପାକା ଜାମୁ ଫଳ ରସରେ ଭରି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ତାହାକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଖାଇ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପାକା ଆମ୍ବ ଫଳ ପବନରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି।" "ବଦଳ ତଡ଼ିତ ଝଣ୍ଡା ଓ କର୍ତ୍ତିକ ପକ୍ଷୀର ମାଳାରେ ସଜି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଏ, ମଦିରାପାନ କରୁଥିବା ହାତୀ ପରି ରୋଷରେ ତୁଡ଼ି ଦେଉଛି।