ସେଇ ସୁନ୍ଦର ନଦୀ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରବେ ଗୁଞ୍ଜରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ନିଜେ ନିଜେ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗ୍ନ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଛନ୍ତି। ଏଠିରେ ମଧୁର ବାଲୁକାଚର ଅଛି, ଯାହାକୁ ହଂସ ଓ କଦଳୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ନଦୀ ଅନେକ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଭରିଆ, ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କେଉଁଠି ନୀଳ କମଳ ଦଳିଛି, କେଉଁଠି ଲାଲ କମଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ଆଉ କେଉଁଠି ଧଳା ଦିବ୍ୟ କୁମୁଦ ମଞ୍ଜରୀ ଫୁଟିଛି। ନଦୀ ଉପରେ ଶତଶଃ ପକ୍ଷୀ ଭାସୁଛନ୍ତି, ମୟୂର ଓ କଦଳୀମାନଙ୍କର ରବରେ ମନମୋହନୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଚମତ୍କାର ନଦୀକୁ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦଳରେ ଆସନ୍ତି। ଦେଖ, ଏଠି ସନ୍ଧନ କାଠ ଗଛ ଏମିତି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ମନରେ ଉପଜିଥିବା ପର୍ବତ ଶିଖର ଏକଠା ହୋଇଯାଇଛି। ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଏଠି କେତେ ଆନନ୍ଦମୟ! ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏଠି ରହି ଭଲ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା। ଏଠାରୁ ଦୂରେ ନୁହେଁ କିଷ୍କିନ୍ଧା, ସେଇ ଚମତ୍କାର ଅରଣ୍ୟ; ଶୀଘ୍ର ହେବ, ହେ ରାଜକୁମାର, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ମନୋହର ନଗର ତୁମର ହେବ। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବନରାଜା ଭାବେ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରି ଆନନ୍ଦିତ ଅଟୁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଇ ଅନେକ ଗୁହା ଓ ଝରଣା ଥିବା ପାହାଡ଼ରେ ବସିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ପାହାଡ଼ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲା, ରାମ ତାହାରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଖୁସି ମାନିପାରିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଉଥିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ। ରାତିରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘୁମ ଆସୁନଥିଲା, ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଉଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁଃଖରେ ଭାଗୀଦାର ହୋଇ, ନିରନ୍ତର ଶୋକରେ ବିଲୀନ ଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ବସ, ହେ ବୀର, ଏଇ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ତୁମେ ଜାଣ, ଦୁଃଖ କରିଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକରେ କର୍ମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ କର, ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ସଂକଳ୍ପ ରୁହ, ହେ ରାଘବ। ବିଶେଷ କରି ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ନିଜୟ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଦରକାର; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଉପାଡ଼ ଦିଅ, ଦୃଢ଼ ହେଅ; ତେବେ ତୁମେ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ସାଗର, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଉଲଟାଇପାରିବା ଶକ୍ତି ତୁମର ଅଛି, ତେବେ ସେଇ ରାବଣ କ’ଣ? ଏଵେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି, ଶରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର; ତାପରେ ରାବଣ, ତାଙ୍କର ଦେଶ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ। ମୁଁ ତୁମର ଶିଥିଳ ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବି, ଯେପରି ଛାଇଁ ତଳେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତମ ଆହୁତି ଦେଇ ଜ୍ୱଳିତ କରାଯାଏ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଉପକାରୀ ଓ ଶୁଭ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଶ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଯାହା ଏକ ଭକ୍ତ, ଶ୍ନେହଶୀଳ, ଶୁଭକାମୀ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଠିକି କହିବା ଉଚିତ, ତୁମେ କହିଛ; ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ମୁଁ ଏବେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ତୁମ ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି। ମୁଁ ତୁମ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଶରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବି। ଉପକାର ପ୍ରତି ଉପକାର ଦେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି; କୃତଘ୍ନତା ଓ ପ୍ରତିଦାନ ନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଉତ୍ତମମନ୍ଥିର ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।” ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଆଦରପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ ହେବ, ହେ ରାଜନ୍; ବନରାଜ ତୁମ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଶରତ ଅପେକ୍ଷା କର, ଏହି ବର୍ଷା ଝେଲ, ଶତ୍ରୁ ନିବାରଣରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ତୁମେ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଶରତ ଅପେକ୍ଷା କର, ଚାରି ମାସ ମୋ ସହିତ ଏହି ସିଂହପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ରେ ରୁହ, ଶତ୍ରୁ ବିନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।” ଏଵେ ଶୁଣ, କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଏଠି ଅଠାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବଳୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସିଂହାସନେ ବସାଇ, ରାମ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଏକ ଢଳାଣିରେ ଥାଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏଵେ ସମୟ ଆସିଛି, ବର୍ଷା ଋତୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ଦେଖ, ଆକାଶ ପାହାଡ଼ ପରି ମୋଟା ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି। ଆକାଶ ନବମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଧାରଣ କରି, ସମୁଦ୍ରର ରସ ପିଇ, ବର୍ଷାର ଅମୃତ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘର ଶ୍ରେଣୀକୁ ଦେଖି, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଆକାଶରେ ଉପରକୁ ଯାଉଛି। ଲାଲ ଓ ଫିକା ଧାରା ଯେଉଁଠାରେ ତାମ୍ରକାନ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମେଘର ଚିରାର ଚମକ ଆକାଶକୁ ଜଣେ ଆହତ ଦେହୀ ପରି ଦେଖାଉଛି। ମୃଦୁ ବାୟୁ ହଳକା ଶ୍ୱାସ ଭାବେ ବହୁଛି, ସନ୍ଧ୍ୟାର ଚନ୍ଦନ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଆକାଶ, ଫିକା ମେଘରେ ଢାକା, ଜଣେ ବିୟୋଗିନୀ ପରି ଦେଖାଉଛି। ଏହି ଭୂମି, ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଇ, ଦୁଃଖିତା ନାରୀ ପରି କାନ୍ଦୁଛି। ମେଘର ଗର୍ଭରୁ ଛାଡ଼ା ହୋଇଥିବା ବାୟୁ, କପୂରପତ୍ରର ଶୀତଳତା ଓ କେତକୀର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଆ, ହାତରେ ଧରି ପିଇପାରିବା ପରି। ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଆ, କେତକୀର ଗନ୍ଧ ଚାରିପାଖରେ, ଝରଣା ଏହାକୁ ଅଭିଷେକ କରୁଛି, ଯେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଶାନ୍ତ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ। ପାହାଡ଼ମାନେ କଳା ମେଘର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଝରଣା ଜନେ ଉପବୀତ ପରି ଲଟକୁଛି, ଗୁହାମାନେ ବାୟୁରେ ଭରିଆ, ଏହି ସବୁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଆକାଶକୁ ହେମବର୍ଣ୍ଣ ମେଘବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ଚମକାଉଛି, ମେଘର ଗର୍ଜନା ରବେ ଆକାଶ କମ୍ପିଉଛି, ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନୁଭବ କରୁଛି।