ଏହି ଶିଳା ଗୁହାର କିଛି ଦୂରରେ ଏକ ମନୋହର ପଦ୍ମ ପୋକରୀ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ରାଗରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଏହି ଗୁହା ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଜଳ ଦିଗକୁ ଝୁକିଥିବା ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି। ଗୁହାର ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର, ଲମ୍ବା ଏବଂ କଳା ଶିଳା ଅଛି, ଯାହା ଭାଗ କରା ଅଞ୍ଜନ ଦାଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ପିତା, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଦେଖ, ଏହା ଭାଗ ଭାଗ ଅଞ୍ଜନ ଭଳି କଳା ଏବଂ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି ଉଠିଛି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ଶିଖର ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶ ଭଳି ଧଳା ଏବଂ କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଚମକୁଛି, ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ରୂପରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ତ୍ରିକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ପଛରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ମାଟିରେ ଭରି ଯାହା ଜାହ୍ନବୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ନଦୀ ସାନ୍ଧନ, ତିଳକ, ସାଳ, ତମାଳ, ଅତିମୁକ୍ତକ, ପଦ୍ମ, ସରଳ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ବାନୀର, ତିମିଦ, ବକୁଳ, କେତକ, ହିନ୍ତାଳ, ତିନିଶ, ନୀପ ଓ ବେତସ ଗଛ ମାଳା ଭଳି ଏହାର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଛି। ନଦୀ କୂଳରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଗଛ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ନଦୀ ଏକ ଅଳଙ୍କୃତ ନାରୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଶତାଧିକ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ ଅନୁସୂତିରେ ଏଠି ଉଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ଶୋଭା ଅଛି। ହଂସ ଓ କୁଞ୍ଜ ପକ୍ଷୀ ଏହି ନଦୀର ତୀରରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି, ଏହା ଅନେକ ମଣିରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। କେଉଁଠି କେଉଁଠି ନୀଳ ପଦ୍ମରେ ଢାକା, କେଉଁଠି ଲାଲ ପଦ୍ମରେ ଚମକୁଛି, ଆଉ କେଉଁଠି ଧଳା କୁମୁଦ ମୁଗୁ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଶତାଧିକ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ତେରା ହୋଇ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମୟୂର ଓ କୁଞ୍ଜର ରବି ତଳେ ଏହି ମନୋହର ନଦୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୂତି ହୋଇଛି। ଚନ୍ଦନ ଗଛର ଶାରୀ ଏଠି ଶୋଭା ପାଉଛି, ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ଉଠିଯାଇଛି, ମନରେ ଉଠିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ କିମ୍ତି ମନୋହର, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ! ନିଶ୍ଚୟ, ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏଠି ଭଲରେ ବାସ କରି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା। ଏଠିରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାର ଅଦ୍ଭୁତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି; ଶୀଘ୍ର Sugrīvaଙ୍କର ମନୋହର ନଗର ତୁମର ହେବ, ରାମ। ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ Sugrīva ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ଅତି ଖୁସି ଅଟୁଅଛି। ଏପରି ବର୍ଣ୍ନନା କରି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଅନେକ ଗୁହା ଓ ଝରଣାରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ରେ ରହିଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ ମନୋହର ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ମନରେ ଏଠିରେ ବସି ଅନନ୍ଦ ଅଧିକ ନ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଜନନୀକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ ଜୀବନ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟା, ବିଶେଷ କରି ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଉଥିଲେ। ରାତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଆ ଆସୁନଥିଲା, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି ଯାଉଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସାଥ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ବସ, ବୀର, ଏହି ଦୁଃଖ ରହିଲା। ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦୁଃଖରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ, ସେ ଅସଫଳ ହୋଇଯାଏ। ଆପଣ ଏହି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିବେଦିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିଥିବା ରାଘବ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ବିନା ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ବିଶେଷ କରି ସେଇ ରାକ୍ଷସ। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ପ୍ରତାପରେ ହତ କରିପାରିବେ। ଦୁଃଖକୁ ଉପ୍ରାଣ୍ତ କରନ୍ତୁ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଆପଣ ତାହା ସହ ତାଙ୍କର କୁଳକୁ ନାଶ କରିପାରିବେ। କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତାହାର ସମୁଦ୍ର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ସହ ଉଲଟିପାରିବେ—ତେବେ ଏହି ରାବଣ କି? ଏବେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଯାଇଛି, ଶରତ୍ ଋତୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ତେବେ ଆପଣ ରାବଣ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନୁସୂତିକୁ ନାଶ କରିପାରିବେ। ଆମି ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି, ଭଳି ଅଗ୍ନିକୁ ଭସ୍ମ ଭିତରେ ଉପହାର ଦେଇ ଜଗାଇଥିବା ଭଳି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉପକୃତ ଓ ଶୁଭ୍ର ଉପଦେଶକୁ ଆଦର କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ରକୁ ସ୍ନେହ ଭରା ଶବ୍ଦ କହିଲେ—‘ଯେଉଁ କଥା ଏକ ଭକ୍ତ, ସ୍ନେହି, ଶୁଭକାମୀ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକ କହିବା ଉଚିତ୍, ତୁମେ ଏହି କଥା କହିଛ। ଏହି ଦୁଃଖ ଯାହା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅସଫଳ କରେ, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ତୁମର ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି। ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛ, ମୁଁ ଶରତ୍ ଋତୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ଏବଂ Sugrīva ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର କୃପା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ଏକ ବୀର ଉପକୃତିର ପ୍ରତିଶୋଧ ଦେବା ଉଚିତ୍; କୃତଘ୍ନତା ଓ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ ନଥିବା ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ନାଶ କରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ହାତ ଜୋଡି ଆଦର ସହ କହିଲେ—‘ଯେଉଁ କଥା ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ସାଧିତ ହେବ; ବାନର ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଶରତ୍ ଋତୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ବର୍ଷା ଝିଅ ଯାଉ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ। କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ଶରତ୍ ଋତୁକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ, ଚାରି ମାସ ଆମ ସହିତ ଏହି ସିଂହ ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ରେ ବାସ କରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନିଅନ୍ତୁ। ଏବେ ଏହା ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଅଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ—ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି Sugrīvaଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇ, ରାମ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଢାଲରେ ବାସ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏବେ ସମୟ ଆସିଯାଇଛି, ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି; ଦେଖ, ଆକାଶ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପାହାଡ଼ ଭଳି ମେଘରେ ଢାକା।