ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବା ପରେ ବନରାଜମାନେ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତକୁ ଯାଇଲେ। ସେହି ପର୍ବତ ମାନ୍ୟବାଘ ଓ ହରିଣଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା, ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ସିଂହମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଝାଡ଼ି-ଲତା ରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଏଠି ଭାଲୁ, ଲମ୍ବା ପୁଛ ଥିବା ବନରାଜ ଓ ବିଲେଇମାନେ ବି ଆସୁଥିଲେ। ପର୍ବତଟି ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଓ ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ ଥିଲା। ସେହି ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗରେ ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଏକ ବଡ଼ ଏବଂ ବିଶାଳ ଗୁହାରେ ବାସ କରିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଚୁକ୍ତି କରି, ନିଷ୍ପାପ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ— “ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପର୍ବତ ଗୁହା ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ବଡ଼ ଓ ସୁବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ଭଲ ହাওଁ ଆସେ। ଏଠି, ଶତ୍ରୁଦମନ ସୌମିତ୍ରି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଆମେ ବାସ କରିବା; ଏହି ଶୃଙ୍ଗ ଅତି ଶୋଭାମୟ, ରାଜପୁତ୍ର। ଏଠି ଧଳା, କଳା ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନଦୀ ଓ ମେଘ ମାଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ରଙ୍ଗିନ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଅଳଙ୍କୃତ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଓ ମୟୂର ରବି ଏଠି ଗୁଞ୍ଜରିତ। ମଲ୍ଲିକା, କୁନ୍ଦ, ସିନ୍ଧୁବାର, ଶିରୀଷ, କଦମ୍ବ, ଅର୍ଜୁନ, ସାର୍ଜ ଗଛ ଫୁଲି ରହିଛି। ଏଠାରେ ଏକ ମନୋହର ପଦ୍ମସର ଅଛି, ଯାହା ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହା ଆମର ଗୁହାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ରାଜପୁତ୍ର। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଜଳ ଦିଗକୁ ଢଳିଥିବା ଗୁହା ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଅଟେ। ଗୁହା ଦ୍ୱାରରେ ଏକ କଳା ଏବଂ ଲମ୍ବା ଶୁଭ ଶିଳା ଅଛି, ଯାହା କଟା କଜଳ ଦଳିର ଅନୁରୂପ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ଧଳା ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା କୈଳାସ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏକ କଳା ପାହାଡ଼ ଅଛି, ମେଘମାଳା ପରି ଉପରକୁ ଉଠିଛି। ଗୁହା ପାଖରେ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ଉପରେ ପ୍ରାଚୀନ ନଦୀ ବହୁଛି, କାଦ ଭରିଥିବା, ଯାହା ଜାହ୍ନବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସେହି ନଦୀ ସନ୍ଧନ, ତିଳକ, ସାଳ, ତମାଳ, ଅତିମୁକ୍ତକ, ପଦ୍ମ, ସରଳ, ଅଶୋକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଭାନୀର, ତିମିଦ, ବକୁଳ, କେତକ, ହିନ୍ତାଳ, ତିନିଶ, ନୀପ, ବେତସ ଗଛ ମାଳା ପରି ଲଗାଯାଇଛି। ଏହି ନଦୀ କୂଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ନାରୀ ପରି ଲାଗୁଛି। ଶତଶତ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଏଠି ଗୁଞ୍ଜରିତ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଦଢ଼ା ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଚରୁ ଚରୁ ବାଲୁକା କୂଳ ଅଛି, ଏହି ନଦୀ ହସୁଛି ଓ ଅନେକ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। କେଉଁଠି ନୀଳ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, କେଉଁଠି ଲାଲ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆଉ କେଉଁଠି ଶୁଭ୍ର ଦିବ୍ୟ କୁମୁଦ ମୁଞ୍ଚରେ ଖିଳିଛି। ନଦୀରେ ଶତଶତ ପକ୍ଷୀ ତରୁଛି, ମୟୂର ଓ ସାରସ ରବି ଗୁଞ୍ଜରିତ, ଏହି ମନୋହର ନଦୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବି ଆସନ୍ତି। ଚନ୍ଦନ ଗଛର ଶୃଙ୍ଖଳ ଏଠି ଶୋଭାମୟ, ଶିଖରମାନେ ମନରେ ଉଠିଥିବା ପରି ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଶତ୍ରୁନାଶକ! ନିଶ୍ଚୟ, ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏଠି ଭଲ ଭାବେ ବାସ କରି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା। ଏଠାରୁ ବହୁ ଦୂରେ ନୁହେଁ କିଷ୍କିନ୍ଧା, ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟ; ଶୀଘ୍ର ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁଗ୍ରୀବ ନଗର ତୁମର ହେବ, ରାଜପୁତ୍ର। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜ୍ୟ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ, ଅପାର ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ସେ ଏବେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ। ଏଭଳି କଥା କହି ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେହି ବହୁ ଗୁହା ଓ ଝରଣା ଥିବା ପର୍ବତରେ ରହିଲେ। ଯଦିଓ ପର୍ବତ ଉପଜୀବିକା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ରାମଙ୍କ ମନେ ସେଠାରେ ବି ସଂତୋଷ ନ ମିଳିଲା। କାରଣ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣାଧିକା ପତ୍ନୀକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ଦେଖିଲେ। ରାତିରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଆସୁନଥିଲା, ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ମନ ଭରିଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଏକାକାର ହେଇ, ଦୁଃଖମୟ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ କଥା କହିଲେ— “ବସ, ବୀର, ଏତେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପଶୀଳ, ରାଘବ। ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଛାଡ଼ି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ସେହି ରାକ୍ଷସକୁ। ଆପଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତୁ; ତେବେ ଆପଣ ସେହି ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ୱ କରିପାରିବେ। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣ ପୃଥିବୀ ସମେତ ସମୁଦ୍ର, ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତକୁ ଉଲଟାଇଦେବାକୁ ସମର୍ଥ— ତେବେ ରାବଣ କଣ? ଏବେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଛି, ଶରତ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ତାପରେ ଆପଣ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନଶ୍ୱ କରିଦେବେ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ବୁଧ କରିବି, ଯେପରି ଛାଇଁ ତଳେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତମ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତ କରାଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଭ କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।