ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ମିଶି, ଅତି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିକନ୍ଦି ମୃତ ଭାଇ ବାଲୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ ପାଳଙ୍କିରେ ରଖିଲେ। ବାଲୀଙ୍କୁ ପାଳଙ୍କିରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର, ମାଳା ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ସଜାଇଦେଲେ। ଏହିପରେ, ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦେଶ ଦେଲେ— “ଏହି ମହାନ ନରପତିଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିୟମ ମାନି ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରାଯାଉ।” ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ବନରମାନେ ଆଗରେ ଯାଉ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଛିଟିଯାଉ, ଏବଂ ପାଳଙ୍କି ପଛରେ ଆସୁ। ରାଜାଙ୍କ ବିଶେଷ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ବନରମାନେ ତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି ମର୍ଯ୍ୟାଦା କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବାଲୀଙ୍କ ଶବଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଲା। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖରେ ଶବଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସମସ୍ତ ବନର, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିକନ୍ଦି ଯାଉଥିଲେ; ପରେ ବନର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବାଲୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲପାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଗୁଆଇ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ବନରମହିଳା, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇ, “ହେ ବୀର! ହେ ବୀର!” ବୋଲି କନ୍ଦିକନ୍ଦି ଦୁଃଖ ଜଣେଇଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛପଛ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିକନ୍ଦି ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ପୂରା ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା। ବନ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ମନେ ହେଉଥିଲା କି ତାହାମାନେ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ନଦୀର କୂଳ ଓ ଜଳରେ ଢାକା ଜାଗାରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା। ବହୁ ବନର, ଯେଉଁମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିଲେ, ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରମାନେ ପାଳଙ୍କିକୁ ଅପନା ମୁଣ୍ଡରୁ ଅବତାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଏକାଠି ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଏହିପରେ ତାରା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପାଳଙ୍କିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆପଣ ଆଖରେ ରଖି କନ୍ଦି କହିଲେ— “ହେ ବନରରାଜ! ହେ ମୋର ରକ୍ଷକ!” “ହେ ପ୍ରିୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧର! ମୋତେ ଦେଖ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ?” “ତୁମର ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମ ମୁହଁ ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି, ରଙ୍ଗ ମାଟି ଯାଇନାହିଁ, ଯେପରି ତୁମେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” “ଏହା କାଳ ରୂପୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି, ହେ ବନର! ଯିଏ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ତୀରରେ ବିଧବା କରିଦେଲେ।” “ଏଠି ତୁମ ବନର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଥକି ଯାଇଛି—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହାଁ କାହିଁକି?” “ଏମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ତୁମ ପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ; ହେ ବନରନାୟକ, ଏବେ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦେଖୁନାହାଁ କାହିଁକି?” “ଏଠି ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି, ଏବଂ ତୁମ ସହରବାସୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି।” “ପୂର୍ବବତ୍ ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦିଅ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ; ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆଶା ପୂରଣ କରି, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁନି ଖେଳିବା।” ତାରା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ କନ୍ଦି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ ବନରମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହିପରେ ଅଙ୍ଗଦ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କନ୍ଦିକନ୍ଦି, ତାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଶ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହିପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ଦାନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ଯେଉଁ ଦିନ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ବାଲୀଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା ମଙ୍ଗଳମୟ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାହାଠାରେ ଜଳ ତର୍ପଣ କଲେ। ଏଠି ସମସ୍ତେ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାରା ସହିତ, ବାଲୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଲେ। ଏବେ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହ ଅନୁଭୂତି କରି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହିପରେ ବନରମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଲୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚିତା ଜଳାଇ, ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଛବିଶଟିୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ବନରମାନେର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଜଳରେ ଭିଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ। ସେମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ହସ୍ତଯୋଗରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ୍, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଯାଙ୍କ ମୁହଁ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦେହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ହସ୍ତଯୋଗରେ ଏମିତି କହିଲେ— “ତୁମ ଦୟାରେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ମୁଁ ବନରମାନେର ଏହି ପୂର୍ବଜ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଦନ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରମାନେ ରହନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ପାଇଛି; ଏବେ, ଶୁଭ ନଗରକୁ ଯିବା ପରେ— ସେ, ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ସମସ୍ତ କାମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ; ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନାନା ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରିବେ। ସେ ତୁମକୁ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ମାଳା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବେ; ତୁମେ ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ନିଜ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ବନରମାନେକୁ ଆନନ୍ଦିତ କର; ଏପରି ହନୁମାନ୍ କହିବା ପରେ, ରାଘବ, ଶତ୍ରୁବିରୋଧୀ ନାଶକ— ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ରାମ ହନୁମାନ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଚଉଦ଼ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗ୍ରାମ ହେଉ କି ସହର— ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ, ହନୁମାନ୍, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛି; ସୁଗ୍ରୀବ, ବନରମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଶୁଭ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ।