ସମୟର କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, କାରଣ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ମିତ୍ରତା, ପରିବାର ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦାୟୀ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଠିକ୍ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମୟର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ସମୟର ଅନୁସାରେ ବିକାଶ ପାଉଛି। ଏଠାରୁ, ବାଲି ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି; ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ ଓ ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ବାନରରାଜା ବାଲି ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ପାଳନ କରି, ଏହି ମହାତ୍ମା ଜୟ ପାଇଛନ୍ତି; ସେ ଜୀବନକୁ ଆଠୁ ଧରିନଥିବାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି। ବାନରମୁଖ୍ୟ ବାଲି ଯେଉଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଚ୍ଚତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟେୟ; ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଧିକ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏବେ ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କର। ରାମ ଏପରି କହିଥିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଦର ସହ କହିଲେ—“ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଏବେ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହ ବାଲିଙ୍କ ଶବକୁ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ବହୁତ ଜାଳ ଓ ଗନ୍ଧ ଦାରୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯାହା ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭାରି; ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ଏହି ନଗର ଏବେ ତୁମ ଅଧିକାରରେ। ଅଙ୍ଗଦ ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର, ଘୃତ, ତେଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଆଣିବେ, ଯାହା ଏହି ସମୟରେ ଉଚିତ। ତାରା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଶବଯାନ ଆଣ; ଏହି ସମୟର ଶୀଘ୍ରତା ଧର୍ମସହିତ ଅତି ଉପୟୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଶବଯାନ ବୋହିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉନ୍ତୁ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ବୋହିବେ।” ଏପରି ଭାବରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଖରେ ଦଢ଼ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୀତ ମନେ ତାରା ଶୀଘ୍ର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଶବଯାନ ଆଣିବାର ଚିନ୍ତାରେ। ତାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୂର ବାନରମାନେ ଏହି ଶବଯାନକୁ ବାହାର କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏପରି କାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ। ଶବଯାନ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭାସ୍ପଦ ଆସନରେ ଶୋଭିତ, ରଥ ସଦୃଶ, ପଖାପରି ଅଳଙ୍କାର ଓ କଠ ଶିଳ୍ପରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା। ଏହା ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍କାଯାଇଥିଲା, ଚତୁର୍ଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ସିଦ୍ଧମାନ୍ୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଯାନ, ଜାଲି ଜନେଲା ଥିଲା। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୃଢ଼, ପାହାଡ଼ ଆକୃତିର କଠ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଶିଳ୍ପରେ ଭୂଷିତ। ଏହି ଶବଯାନ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଢାଙ୍କାଯାଇଥିଲା, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା। ଏପରି ଶବଯାନକୁ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାଲିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶବଯାନରେ ରଖ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କର।” ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ମିଶି ବାଲିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶବଯାନରେ ରଖିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ଶବଯାନରେ ରଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କଲେ। ତାପରେ ବାନରରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦେଶ କଲେ, “ଏହି ମହାନୁଭାବଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କର। ବାନରମାନେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଇ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶବଯାନ ପଛରେ ଚାଲୁ। ରାଜାମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ତେଜ ଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଏ; ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଏହିପରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର, ନିଜ ବନ୍ଧୁକୁ ହରାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ରସର, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, “ହେ ବୀର, ହେ ବୀର!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସ୍ୱରରେ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଓ ଏହି ବନରେ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ କ୍ରନ୍ଦନର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା। ବନ ଓ ପାହାଡ଼ ମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ପାହାଡ଼ ନଦୀ କୂଳରେ, ଜଳ ଆବୃତ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ। ବହୁ ବାନର, ଜଙ୍ଗଲର ବାସିନ୍ଦା, ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାନରମାନେ ଶବଯାନକୁ କାନ୍ଧରୁ ତଳେ ରଖିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଏକାସାଙ୍ଗେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ; ତାରା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଶବଯାନରେ ଶୁଏଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ଭରି, ସେ ବାଲିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ରଖି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—“ହେ ବାନରରାଜା, ମୋର ପ୍ରିୟ ରକ୍ଷକ! ହେ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧରୀ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦେଖ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ଦେଖୁନାହଁ? ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ତୁମର ମୁହଁ ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି, ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟ ରାମଙ୍କ ରୂପରେ ତୁମକୁ ନେଇଯାଉଛି, ହେ ବାନର, ଯିଏ ଏକ ତୀରରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଧବା କରିଦେଲେ। ଏଠି ତୁମର ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବାନର ରାଜା, ପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଥକିଯାଇଛି—ତୁମେ ସେମାନେ ଦେଖୁନାହଁ କାହିଁ? ନିଶ୍ଚିତ ଏମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତୁମର ପ୍ରିୟା; ହେ ବାନରପତି, ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦେଖୁନାହଁ କାହିଁ? ଏଠାରେ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି, ଓ ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୁଃଖିତ। ଏମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ; ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆଶାରେ ଭରି, ପୁନି ବନରେ ମିଳି ଖେଳିବା।