ସମୟ କେବେ ନିଜ ସୀମାକୁ ଅଟିକି ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବେ କମି ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, କେହି ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସମୟର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହାର କୌଣସି ମିତ୍ରତା, ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଯିଏ ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ସମୟର କ୍ରମରେ ନିର୍ମିତ। ଏଠାରୁ ବାଲି ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି; ମିଳନ, ଦାନ ଓ ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ମନ୍ଦମୁକ୍ତି ହୋଇଛନ୍ତି ଏହି ବାନରପତି। ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ଜୟ ପାଇଛନ୍ତି; ଜୀବନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଧରି ରଖିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ବାନରରାଜା ବାଲି ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ଦୁଃଖ ପ୍ରୟାପ୍ତ—ଏବେ ଯାହା ସମୟାନୁସାରେ ଅବଶ୍ୟକ, ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍। ରାମ ଏମିତି କହିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଥିଲା। "ସୁଗ୍ରୀବ, ଏବେ ତୁମେ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହ ବାଲିଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ଯାଉ। ବହୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନକାଠ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯାହା ବାଲିଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଦରକାର। ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ନଗର ଏବେ ତୁମ ଅଧିକାରରେ। ଅଙ୍ଗଦ ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର, ଘୃତ, ତେଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଆଣିବେ, ଯେପରି ଏହି ସମୟରେ ଉଚିତ। ତାରା, ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଶବବାହନ ଆଣିବାକୁ ଯାଅ; ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମସହିତ ତ୍ୱରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଶବବାହନ ବହିବାରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ; ଯେଉଁମାନେ ସକ୍ଷମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ବହିବେ।" ଏଭଳି କହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାରା ଭୟ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଇ, ଶବବାହନ ନେଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାରା ଶବବାହନ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପୁନି ବୀର ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏପରି କାମରେ ପରିଚିତ, ବହିଲେ। ଏହି ଶବବାହନ ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆସନରେ ସୁଶୋଭିତ, ରଥସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ପକ୍ଷବିଶିଷ୍ଟ ଅଲଙ୍କାର ଓ କାଠର କଳାକୃତିରେ ଭରିଥିଲା। ଏହା ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲା, ଚାରିପଟେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଝାଲର ଝାଲର ଜାଲିଦାର ଜନେଲା ଥିଲା। ଏହି ଶବବାହନ ନିପୁଣ କଳାକାରମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ପ୍ରସ୍ତର ପାହାଡ଼ ମୋଟିଫ୍ରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଶିଳ୍ପରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଶବବାହନ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଢାକା, ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଙ୍ଗର ଦ୍ୟୁତିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ଏପରି ଶବବାହନ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାଲିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଇ ଦିଅ, ଦାହସଂସ୍କାର କର।" ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ମିଶି ବାଲିଙ୍କୁ ଉଠେଇ ଶବବାହନ ଉପରେ ରଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଜୀବନହୀନ ବାଲିଙ୍କୁ ଶବବାହନ ଉପରେ ରଖି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଲଙ୍କାର, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ କଲେ। ତାପରେ ବାନରନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦେଶ ଦେଲେ, "ଏହି ମହାନ୍ୟ ନରଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର ଠିକ୍ ଭାବେ କର।" ବାନରମାନେ ପ୍ରଥମେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଣିମାଳା ଛିଟି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶବବାହନ ପଛରେ ଯାଉଥିଲା। ଭୂମିରେ ରାଜାଙ୍କ ବିଶେଷ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ; ବାନରମାନେ ଏଠି ତାଙ୍କ ନାୟକ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକାର ମାନ୍ୟ କରି ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ବାଲିଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର କରିଲେ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏହି କାର୍ୟ କଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର, ନିଜ ବନ୍ଧୁହୀନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛପଛ ଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ନିଜ ବନ୍ଧୁହୀନ ହୋଇ, "ହେ ବୀର! ହେ ବୀର!" ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ଅଟବୀରେ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। ଅଟବୀ ଓ ପାହାଡ଼ ଏଠିଏ ସବୁଠାରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ପାହାଡ଼ ନଦୀର ତଟେ, ଜଳରେ ଢାକା ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ। ଅନେକ ବନବାସୀ ବାନର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ଶବବାହନ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରୁ ନମାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି, ପାଶେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ତାରା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଶବବାହନ ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଗଭୀର ବିଷାଦରେ, ସେ ବାଲିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଗୋଦିରେ ରଖି, କାନ୍ଦି କହିଲେ: "ହେ ବାନରରାଜ, ହେ ପ୍ରିୟ ପତି! ହେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ, ବଳଶାଳୀ! ମୋତେ ଦେଖ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ? ତୁମ ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମ ମୁହଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ରଙ୍ଗ କେବେ ମନ୍ଦ ପଡ଼ିନାହିଁ, ଯେପରି ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲା। ଏହା ସମୟ, ରାମଙ୍କ ରୂପରେ, ତୁମକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଉଛି, ହେ ବାନର, ଯାହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରି, ବିଧବା କରିଦେଲା। ଏଠି ତୁମ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଦ କ୍ଳାନ୍ତ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହଁ କାହିଁକି? ଏମିତି, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଏହିମାନେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ; ତୁମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦେଖୁନାହଁ କାହିଁକି, ହେ ବାନରପତି? ଏଠି ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି, ରାଜା, ଏବଂ ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏଠି ଏକାଠି ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି।