ଏହି ସମୟରେ ରାମ ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “କେହି କାହାର କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି କାହାର ଭାଗ୍ୟର ନାୟକ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ସଂସାର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଶେଷରେ କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। କାଳ କେବେ ନିଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ତାହାର ଶକ୍ତି କମିଯାଏନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଏହା ନିଜ ଦ୍ରୢଢ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେଠି କେହି ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ। କାଳର କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, କାରଣ, କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା କାଳର କୌଣସି କାରଣ ନୁହଁ। ଯିଏ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ସେ କାଳର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ କାଳର ଅନୁକ୍ରମରେ ନିର୍ମିତ। ଏଠାରୁ ବାଲି ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି; ମିଳନ, ଦାନ ଓ ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ବାନର ରାଜା ବାଲି ଏବେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥାଇ, ସେ ମହାତ୍ମା ବିଜୟୀ ହୋଇଛନ୍ତି; ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଯାହାକୁ ବାନରମୁଖ୍ୟ ବାଲି ଉପଲବ୍ଧି କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏବେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼, ଯାହା ସମୟୋପଯୋଗୀ, ତାହାକୁ କର। ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁବଳଦଳନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମାନ ସହିତ ମନ ଦୁଃଖିତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ— “ସୁଗ୍ରୀବ, ଏବେ ତୁମେ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତାଙ୍କ ଶବକୁ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେଉ। ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି ପାଇଁ ଅଧିକ ହେଉଥିବା ଶୁଖିଲା ଓ ଚନ୍ଦନ କାଠ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି; ଶିଶୁସଦୃଶ ଭାବନା ରଖନିଅ—ଏହି ସହର ଏବେ ତୁମ ଅଧୀନରେ। ଅଙ୍ଗଦ ଏବେ ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର, ଘୃତ, ତେଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଆଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ। ତାରା, ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଶବବାହନ ଆଣ; ଏ ସମୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ରୁତ କରିବା ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଶବବାହନ ବହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ନେଇଯିବେ।” ଏପରି କହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମନ ଅସ୍ଥିର ତାରା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶବବାହନ ଉପରେ ମନ ସ୍ଥିର କଲେ। ତାରା ପଛରେ ଶବବାହନକୁ ବାହାରେ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଶୂର ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏହାକୁ ବହିଲେ। ଏହି ଶବବାହନ ଦେବତା ସଦୃଶ ଶୁଭାସନରେ ସଜିଥିଲା, ରଥ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ପଖିର ପଂଖ ସଦୃଶ ଅଲଙ୍କାର ଓ କଠ ଶିଳ୍ପରେ ଭରିଥିଲା। ଏହା ଚମତ୍କାର ଚାଦରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସିତ, ଯଥା ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଯାନ, ଝରଖା ଜାଲି ଥିଲା। ଏହା ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି, ବିସ୍ତୃତ, କୁଶଳ କର୍ମଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ପାହାଡ଼ ଆକୃତିର କଠ ଓ ଅପୂର୍ବ କଳା କୌଶଳରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଶବବାହନ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ କମଳମାଳାରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିଲା। ଏପରି ଶବବାହନକୁ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାଲିଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଏଠି ଶୁଯାଉ; ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କର।” ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ବାଲିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶବବାହନ ଉପରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ଶବବାହନ ଉପରେ ରଖି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜାଇଲେ। ତାପରେ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦେଶ କଲେ, “ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କର। ବାନରମାନେ ଆଗରେ ଯାଆନ୍ତୁ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣି ଛିଟାଇବେ, ଏବଂ ଶବବାହନ ପଛରେ ଯିବ। ରାଜାଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ତେଜ ଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଏ; ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଏଠି ସେହି ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର କଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର, ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ବିୟୋଗରେ, କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛୁଆ କଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର ମହିଳା, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, “ହେ ନାୟକ, ହେ ନାୟକ!” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ଅରଣ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ; ପାହାଡ଼ ନଦୀର କୂଳରେ, ଜଳରେ ଢାକା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୋକ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଅନେକ ବାନର, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ତାପରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ବାନରମାନେ ଶବବାହନକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରୁ ଅବତାରଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଏକଠି ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଏବେ ତାରା ନିଜ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଶବବାହନ ଉପରେ ଶୁଏଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାରା ବାଲିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ନିଜ ଆଞ୍ଚଳରେ ରଖି କାନ୍ଦିଲେ— “ହେ ବାନରରାଜ, ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ ରକ୍ଷକ! ହେ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦେଖ! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହଁ? ତୁମ ପ୍ରାଣ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମ ମୁହଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିବା, ଏହାର ରଙ୍ଗ କେବେ ବି ମଲିନ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ତୁମେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ। ଏହା କାଳ, ରାମଙ୍କ ରୂପରେ, ତୁମକୁ ଏଠାରୁ ଟାଣି ନେଲେ, ହେ ବାନର, ଯାହା ଏକ ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଧବା କରିଦେଲେ।