ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥାଏ; ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି। ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ପାଇବା, ତୁମର ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବା; ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟମ, ଏବଂ ବୀରଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟଥା ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାତ୍ମା ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାରା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ କମ୍ପିତ, ଶୋଭାବନ୍ତି, ସୁନ୍ଦର ଥିଲା, ତିନି ଚୁପ ହେଇଗଲେ। ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହାପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ଏକାନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ, ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ନିଜ କଥା କହିଲେ। ତିନି କହିଲେ— ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ କରିଲେ ବି ଚଳିଗଲା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଜଗତର ଚାଳ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର; ତୁମେ ପ୍ରୟାପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଛ; ଏବେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଜଗତରେ ନିୟତି ହିଁ କାରଣ; ନିୟତି ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟର ସାଧନ; ସମସ୍ତ ଜୀବର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟତି ହିଁ ମୂଳ। କୌଣସି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିୟତିର ନିୟନ୍ତ୍ରକ ନୁହଁନ୍ତି; ଜଗତ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲେ, ଏବଂ କାଳ ହିଁ ଏହାର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ। କାଳ ନିଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କମିନାହିଁ; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, କୌଣସି ଜଣେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ। କାଳର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ, କାରଣ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ନା ପ୍ରେମ, ନା ପରିବାର, ନା ଇଚ୍ଛା ଏହାର କାରଣ। ଯିଏ ଠିକ୍ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ କାଳର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ— ସମସ୍ତ ଏହି କ୍ରମରେ ଥାଏ। ଏଠାରୁ ବାଲି ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ପାଇଲେ; ମନ୍ତ୍ରଣା, ଦାନ, ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ବାନରମୁଖ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସେ ମହାତ୍ମା ଜୟୀ ହେଲେ; ଜୀବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ। ଏହି ହିଁ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟତି; ତେଣୁ ଦୁଃଖ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ— ଏବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ରାମଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମାନରେ, ଦୁଃଖରେ ବିମୁଡ଼ ସୁଗ୍ରୀବକୁ କହିଲେ— “ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଏବେ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହ ବାଲିଙ୍କ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଶବ ଦାହ ପାଇଁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଶୁଷ୍କ ଓ ଚନ୍ଦନ କାଠ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ। ଦୁଃଖରେ ଅଙ୍ଗଦକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ; ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହଁ— ଏହି ସହର ଏବେ ତୁମ ଅଧୀନ। ଅଙ୍ଗଦ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର, ଘିଅ, ତେଲ, ଓ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଆଣିବାକୁ ଦିଅ। ତାରା, ତୁମେ ଶବ ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ସଜାଇ ଶୀଘ୍ର ଆଣ; ଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ନୀତି ଅତି ଉଚିତ। ବିରମୁଖ୍ୟ ବାନରମାନେ ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ବହିବା ପାଇଁ ସଜିବେ; ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମର୍ଥ, ସେମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ବହିବେ।” ଏପରି ସୁଗ୍ରୀବକୁ କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ, ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ସହ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ବିମୁଡ଼ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଗୁହାକୁ ଯାଇ, ଶବ ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାରା ଏହି ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଆଣିଲେ; ବୀର ବାନରମାନେ ଏହାକୁ ବହିଲେ। ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଆସନରେ ଶୋଭିତ, ରଥ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଡେଂଗା ପରି ଡିଜାଇନ ଓ ଲକୂଡ଼ ସଜାଣା ଥିଲା। ଏହା ଶୁଭ ଚାଦରରେ ଢାକା, ଚାରିପାଖରେ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଦିବ୍ୟ ଶିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଯାନ ପରି, ଝାଲରି ଜାଲି ଥିଲା। ଏହି ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଭଲ ଭାବରେ ତିଆରି, ବିଶାଳ, କଳାକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିପୁଣତାରେ ତିଆରି, ପାହାଡ଼ର ଲକୂଡ଼ ମୋଟିଫ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଳାରେ ଭରିଥିଲା। ଫୁଲ ଓ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଢାକା, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗରେ ଦୀप्तିମାନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏପରି ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ କହିଲେ, “ବାଲିକୁ ଶୀଘ୍ର ରଖ; ଶବ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କର।” ତାହାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଅଙ୍ଗଦ ସହ ବାଲିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ରଖିଲେ, ଚିତ୍କାର କରି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣ, ମାଳା, ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ କରିଲେ। ତାହାପରେ ବାନରମୁଖ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦେଶ ଦେଲେ— “ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଶବ ଦାହ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କର।” ବାନରମାନେ ଆଗେ ଯାଇ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଲେ, ଦାହ ଯନ୍ତ୍ର ପଛରେ ଚାଲିଲା। ପୃଥିବୀରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ତେଜ ଦେଖାଯାଏ; ବାନରମାନେ ନିଜ ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା କରିଲେ। ବାନରମାନେ ଶୀଘ୍ର ବାଲିଙ୍କ ଶବ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ; ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ବାନରମାନେ, ନିଜ ବନ୍ଧୁହୀନ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡି ବାହାରିଗଲେ; ପରେ ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରେ, ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ବନ୍ଧୁହୀନ ହୋଇ, “ହେ ବୀର, ହେ ବୀର!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତି ପାଇଁ ବିଳାପ କଲେ। ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଚିତ୍କାର କରି, ନିଜ ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ଅଟବୀରେ ତଳମଳାଇଲା। ଅଟବୀ ଓ ପାହାଡ଼ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା; ପାହାଡ଼ ନଦୀର ତୀର, ଜଳରେ ଢାକା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।