ଏହି ସମୟରେ ବାନରମୁଖ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଛାଇଯାଇଥିଲା। ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଏତେ ଉତ୍ତମ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଥିଲେ, ଏମିତି ପୁଅ ଆଉ କେଉଁଠି ମିଳିପାରିବ? ଏବଂ ଏମିତି ଭାଇ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ମିଳିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦିନରେ ଶୂରବୀର ଅଙ୍ଗଦ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଭାବିଲେ। ତାଙ୍କର ମାତା ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ବିନା ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅବଶ୍ୟ ଶେଷ ହେବ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ହେଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅପରାଧବୋଧରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାରା କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପୁଅଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଯିବେ। ମୋର ତ୍ରୁଟି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜନ୍ମାନୁଷ୍ଠାନର ନାଶକାରୀ ହୋଇଛି—ମୁଁ ବଞ୍ଚିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଜାଣନ୍ତୁ ହେ ରାମ।” ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଧରା ଭଳି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ତାରାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭ ଦେଖି ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଧାନମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଓ ଶୋକାକୁଳ ତାରାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବାବେଳେ, ମୃଦୁ ଭାବେ ଉଠେଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବାବେଳେ, ତାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଧନୁଷ ବାଣ ଧରିଥିବା, ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦୃଢ଼ ଦେହୀ, ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବା ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ତାରା ଶୋକରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଗଲେ। ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ଶରୀର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ନେଇ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ତାରା, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣ ଅପାର, ବିରୋଧ କରିବା କଠିନ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଧର୍ମରେ ଉତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ଅକ୍ଷୟ, ବିବେକଶୀଳ, ଧରା ସମ ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତଙ୍କ ଭଳି ଆପଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ। ଧନୁଷ ବାଣ ଧରିଥିବା ଆପଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ଦେହୀ; ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଯୁକ୍ତ। “ଯେ ବାଣରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ବାଲି ହତ ହେଲେ, ତାହିଁ ବାଣରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବିଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି, କାରଣ ବାଲି ମୋ ବିନା ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ ନାହିଁ। ଏପରି ମୁଁ କହୁଛି—ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବାଲି ମୋ ବିନା ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ଯେପରି ଆପଣ ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ବିନା ରମ୍ୟ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇନଥିବେ। “ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ପ୍ରିୟା ବିନା ପୁରୁଷ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଏହା ଜାଣି ମୋତେ ବିଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ବାଲି ମୋ ଅଭାବର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହା ଭାବନ୍ତି ଯେ ନାରୀ ହତ୍ୟା ପାପ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଲାଗୁ ହେବ ନାହିଁ। “ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜୀବନସଂଗିନୀ ତାଙ୍କର ଅଂଶ; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ନାରୀ ଦାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ଆପଣ ଧର୍ମ ଭାବି ମୋତେ ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଇବେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଅଧର୍ମର ଭାଗୀ ହେବେ ନାହିଁ। “ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ ଓ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଠାଯାଉଛି; ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ମତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମର କାନନରେ ବିଚରିବା, ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବାନରନାୟକ ବାଲି ବିନା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ତାରାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମହାନ ରାମ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ଶୂରବୀରଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ, ତୁମ ମନ ଅସ୍ଥିର କରନିଅ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ନିୟମରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେହି ନିୟମକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଧୀନ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଘଟଣା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିୟମକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେ ନାହିଁ। “ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇବ, ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବ; ଏହି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟମ। ବୀରଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏପରି ମହାନ ଓ ଶତ୍ରୁଦମନୀ ରାମଙ୍କ ଶାନ୍ତିବାଣୀରେ ତାରା, ଶୋକରେ ହେଉଥିବା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଅଳଙ୍କୃତ ମୁହଁ ସହିତ, ନିରବ ହେଲେ। ଏଠାରେ ମହାକବି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଚିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ସାଂଝା କରି, ସୁଗ୍ରୀବ, ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ—“ମୃତକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସଂସାରର ନୀତି ଅନୁସରିବା ଦରକାର; ତୁମେ ଆଗରୁ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରିଛ; ଏବେ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ। “ଏହି ସଂସାରରେ ନିୟତି ହିଁ କାରଣ ଓ ସାଧନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିୟତି ହିଁ ମୂଳ। କେହି କାହାର କାର୍ଯ୍ୟର ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ନିୟତିର ଅଧିପତି ନୁହେଁ; ସଂସାର ନିଜ ଗତିରେ ଚାଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ ‘କାଳ’। କାଳ ନିଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କମିଯାଏ ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ କେହି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। “କାଳର କୌଣସି ନାତି, କାରଣ, ଶକ୍ତି, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ପରିବାର ନାହିଁ; ଏହି ଚକ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ସମସ୍ତେ କାଳର ଅନୁକ୍ରମରେ ନିର୍ମିତ। “ଏଠାରୁ ବାଲି ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, କର୍ମଫଳ ଲାଭ କଲେ; ମିଳନ, ଦାନ, ଓ ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସରି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ସଫଳ ହେଲେ; ଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ ନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ହେଉଛି ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି। ତେଣୁ ଏବେ ଦୁଃଖ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏବେ ସମୟୋପଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।