ବଳୀଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅସହ୍ୟ ପାପ ମୋ ମଧୁର ସ୍ଭାଭାବକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଦେଇଛି; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ତାପି ଶୋଣିତ ହୋଇଥିବା ସୁନା, ସେଉପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଜଳିଯାଉଛି। ମୋ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନରାଜ ପ୍ରଧାନମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୋ ମନେ ହୁଏ ଯେ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଛି, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତାଙ୍କୁ ଭାଗି ନେଇଯାଉଛି।" ତାରା ଆଉ କହିଲେ, "ଏକ ଭଲ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ପୁଅ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗଦ ପରି ପୁଅ କେଉଁଠି ମିଳିବ? ଏବଂ ଏପରି ଭାଇ କେଉଁଠି ମିଳିବ ଯିଏ ଏତେ ନିକଟ? ଆଜି ଅଙ୍ଗଦ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମାତା ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ବିନା ଶୋକରେ ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ—ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।" "ସେଉଁଥିରୁ ମୁଁ ଏଉଁ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ମୋ ଭାଇ ଓ ପୁଅଙ୍କ ସହ ମିଳିବାକୁ ଚାହିଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବେ। ମୁଁ ଚାଲିଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେବ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ଅପରାଧ କରି ଅପାତ୍ର ହୋଇଛି, ମୋ ଜାତିକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଛି, ଏହା ଜାଣ।" ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଯିଏ ଧରିତ୍ରୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ତାରାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବନରାଜଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପ୍ରଧାନମାନେ ତାରାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ଉଠେଇଲେ। ତାରା, ଯେଉଁଠିଁ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ନେଉଁଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ବାଣ ସହିତ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ସେ ହରିଣ ଚକ୍ଷୁ, ରାଜାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦେହ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତାରା ପରିଚୟ କଲେ। ତାରା ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଲୁଚାଇ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଶୂରବୀରଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ କମ୍ପିଥିଲା, ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା, ସେ ଜ୍ଞାନବତୀ ତାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଅପରିମିତ, ଅଜୟ, ନିଯମିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ, ବିଚକ୍ଷଣ, ଧରିତ୍ରୀ ପରି ସହିଷ୍ଣୁ, ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପରି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ।" "ତୁମେ ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଦୃଢ଼ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛ, ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ନେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଦେହ ଅଛି। ଯେ ବାଣରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ବଳୀ ବଧ ହେଲେ, ସେହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବଧ କର; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି, କାରଣ ବଳୀ ମୋ ବିନା ସଂସାରରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ ନାହିଁ।" "ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବଳୀ ମୋ ବିନା ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ଯେପରି ତୁମେ ସୀତା ବିନା ହିମାଳୟ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣ, ଯେ ଯାହାର ପ୍ରିୟା ନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହା ଜାଣି, ମୋତେ ବଧ କର, ଯେଉଁଠି ବଳୀ ମୋ ବିନା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।" "ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, ଯେ ନାରୀବଧ ପାପ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ଏହିପରି ମୋତେ ବଧ କର; ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପାପ ଲାଗୁ ହେବ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରୁଷଙ୍କ ଜୀବନରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଜୀବନର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀଦାନ।" "ତୁମେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ମୋତେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ, ବଳୀଙ୍କୁ ଦେଉଛ; ଏହାରେ ତୁମେ ଅଧର୍ମିକ ହେବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖିତ, ଅଶକ୍ତ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ଅଛି, ମୋତେ ହତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ବଳୀ ବିନା ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ଯିଏ ମତଙ୍ଗ ଆରଣ୍ୟରେ ଗୋଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।" ଏପରି ତାରା କହିବାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, "ନାୟିକା, ତୁମ ମନ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ନିୟମ ରଚିତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି।" "ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଘଟଣା ବିଧାତାଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ଘଟେ; ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିଧାତାଙ୍କ ନିୟମକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭ ଅନୁଭବିବେ, ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇବେ; ଏହି ନିୟମ ବିଧାତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ନାୟିକାମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏପରି ମହାନ ଓ ଶତ୍ରୁଦଳନୀ ରାମଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ବନାରେ, ନାୟିକା ତାରା ଦୁଃଖରେ କନ୍ନାଡ଼ି ମୁହଁ ନିରବ ହୋଇ ରହିଲେ। ଏହିଭଳି ଘଟଣା ପରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଚିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସମଭାଗୀ ହୋଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, "ମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶୋକ କରି କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।" "ଲୋକର ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର; ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ସମୟ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।" "ଏହି ସଂସାରରେ ଦୈବ ହେଉଛି କାରଣ ଓ ଉପାୟ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୈବ ହିଁ ପ୍ରଧାନ। କେହି ଅନ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଦୈବ ଉପରେ ନିୟନ୍ତା ନୁହେଁ। ସଂସାର ନିଜ ଗତିରେ ଚାଲେ, ସମୟ ସବୁକିଛିର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।" "ସମୟ କେବେ ନିଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କମିଯାଏ ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କେହି ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସମୟର କୌଣସି ନାତି, କାରଣ, ଶକ୍ତି, ମିତ୍ରତା, ବା ପରିବାର ନାହିଁ; ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଏହାର କାରଣ ନୁହେଁ।" "ଯିଏ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସେ ସମୟର ରୂପାନ୍ତର ଜାଣିପାରିବ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସମୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠାରୁ ବଳୀ ନିଜ କର୍ମଫଳ ପାଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ମିଳନ, ଦାନ, ଓ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବନରାଜ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।" "ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ବିଜୟୀ ହୋଇଛନ୍ତି; ଜୀବନରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।