ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ବାଲୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେବା ସମୟରେ, ଗୁହାରୁ ବାହାରିଥିବା ଦହୁଁଥିବା ସାପ ଭଳି, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉଖିଁ ନିଯାଉଥିବା ତୀରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମାନେ ସମୟରେ ତାହାର କିରଣ ଯେପରି ବାଧା ପାଏ, ବାଲୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଅନେକ ଆହତ ସ୍ଥାନରୁ ରକ୍ତ ଝରିବାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପାହାଡ଼ରୁ ଚାଲିଥିବା ତାମ୍ବା ଓ ଲାଲ ମାଟିର ଝରଣା ଭଳି, ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା ବାଲୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ତାରା ଚାପି ଦେଖି ଚିଁହ୍ନି କ୍ଷତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପରିସ୍କାର କରିଥିଲେ। ତାରା, ନୟନରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା, ଆହତ ବାଲୀଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ବିର ନାୟକଙ୍କ ଶରୀରକୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜାଇ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ, ଯାହାର ଆଖି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର, କହିଲେ, "ପୁଅ, ଦେଖ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।" ଅପରେ, ତାରା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପୁଅ, ରାଜା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ, ସେ ଗୌରବର ଯୋଗ୍ୟ।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ବାଲୀଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୋଳାକାର ଭୁଜାରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, "ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ," କହିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ବାଲୀ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ। "ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ,"—ଏହି କଥା କିଏ କହୁନାହିଁ? ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସାଙ୍ଗରେ ତୁମେ ସେବା କରୁଛି, ତୁମ ଚେତନା ନାହିଁ, ଏକ ଗଂଡା ଦ୍ୱାରା ଅଚାନକ ଗାଈ ଓ ତାର ଛାଣ୍ଡା ଭଳି ହତ୍ୟା ହୋଇଛି। ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତିମ ଅଂଶରେ, ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ବିଦିଧି କରାଯାଇଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କ ସହ ତାରା ରହିପାରିବେ କି? ଦେବତା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁବৰ্ণ ମାଳା, ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲା, ତାରା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ରାଜାର ଗୌରବ ଜଣେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ, ପାହାଡ଼ରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ରହିଥିବା ଭଳି। ତାରାଙ୍କ କଥା ବାଲୀ ଶୁଣିନାହିଁ, ତାରା ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିନାହିଁ। ବାଲୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖର ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ତାରା ଏକ ଅପାର ଶୋକରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲେ। ବାଲୀଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ତଳିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିଲା, ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖ ଭାବି, ସୁଗ୍ରୀବ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ତୀର-ଧନୁ ଧରି ଦଣ୍ଡାପାଳ ଭଳି ଦଢ଼ି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣ ଦେଖିଥିବା ପ୍ରମାଣ ପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହାର ଫଳ ମିଳିଛି। ଏବେ ମୋ ମନ ରାଜସୁଖରୁ ଅପସାରି ଯାଇଛି, ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ। ରାଜଧାନୀରେ ରାଣୀ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ, ରାଜା ମୃତ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅଛି। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ରୁଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ବ୍ୟତିତ କରିବି, କାରଣ ବାଲୀଙ୍କୁ ମାରି ମୁଁ ସ୍ଵର୍ଗ ଲାଭ କରିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହିଁନାହିଁ, କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ—ଏହି କଥା ରାମ ମୋତେ କହିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଏବଂ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ। ଏକ ଭାଇ କିପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଜଣେ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିପାରିବ? ମୁଁ ବାଲୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅପରାଧ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଗଛର ଡାଳ ଭଳି ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଲାପ କରିଥିଲି; ବାଲୀ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଥିଲେ, "ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କରିନାହିଁ।" ବାଲୀ ଭାଇପଣି, ଉତ୍ତମତା, ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ରୋଷ, ଆଶା, ନୀଚତା ଦେଖାଇଥିଲି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଥିବା ପରି, ଦୋଷ ଦେଇଛି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଗଛ, ନାରୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାପ କିଏ ଭୋଗିପାରିବେ, କିଏ ଏହି ମାର୍ଗ ଅନୁସରିବେ? ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ମୁଁ ଲୋକଙ୍କ ଆଦର, ରାଜ୍ୟ, ଅଧିକାର ଲାଭ କରିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ, ନୀଚ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜଗତରେ ନିନ୍ଦିତ, ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ତଳିଛି, ଏକ ତଳ ଭଳି ଜଳର ତରଙ୍ଗରେ ତଳିଗଲି। ମୁଁ ନିଜ ଭାଇକୁ ମାରିବା ପରେ ମୋ ହାତ, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ ଏହି ଦୁଃଖର ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗରେ ଜଳିଯାଉଛି, ଏକ ଉନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ଭଳି ନଦୀ ପାରକୁ ଚାପିଯାଉଛି। ଏହି ଅସହ୍ୟ ପାପ ମୋ ଉତ୍ତମତାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛି; ସୁନା ଭଳି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିବା ପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତଳିଗଲି। ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଶାସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତଳିଯାଉଛି। ଏକ ଉତ୍ତମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ସହଜରେ ମିଳିପାରେ; ତଥାପି ଅଙ୍ଗଦ ପରି ପୁଅ କିଏ ମିଳିପାରିବ? ଏବଂ ଏକ ଭାଇ ଏପରି ନିକଟ ଭାଇ ଭଳି କିଏ ମିଳିପାରିବ? ଆଜି ଅଙ୍ଗଦ ଜୀବନ ରହିବେନାହିଁ; ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜୀବନ ରଖିବେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ନ ଥିଲେ ତାରା ଦୁଃଖରେ ଚିର ଶୋକରେ ତଳିଯିବେ—ଏହା ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ। ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ମୋ ଭାଇ ଓ ପୁଅଙ୍କ ସଂଗ ଚାହିଁ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜମାନେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବେ। ରାମ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହେବ, ମୁଁ ଚାଲିଗଲା ପରେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣ ମୋତେ ଜାଣିବେ, ମୁଁ ଏହି ଅପରାଧ କରିଛି, ଜୀବନ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୋ ବଂଶ ଧ୍ୱଂସ କରିଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ତାରାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ବିଲିନ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।