ତାରା ଦୁଃଖର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିଲେ । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, "ମୋର ହୃଦୟ ବଡ଼ କଠୋର, ପାଥର ଭଳି ଅଡ଼ିଗ, ନହେଲେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଫାଟିଯାଇନଥାନ୍ତା । ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଏ ଦିନ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇନଥିଲା କାହିଁକି? ସେ ମୋ ପତି, ମୋ ସହ ମିତ୍ର, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରତାର ସହିତ ପଡ଼ି ଥିବା ସେ ମୋ ପତି ଏବେ ନାସ୍ତିକ; ଜେଉଁ ଜନା ନାରୀ ପତିହୀନ, ସେ ଯଦି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ବିଧବା ଭାବେ ଡାକାଯାଏ । ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା ଭାବେ ଡାକନ୍ତି । ହେ ବୀର, ତୁମେ ତୁମ ଦେହରୁ ଝରୁଥିବା ରକ୍ତର ପୋଖରୀରେ ପଡ଼ି ଅଛ ।" "ପୋକା-ପୋକିରେ ଭରିଥିବା ଶଯ୍ୟା ପରି ତୁମ ଏହି ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ; ଧୁଳି ଓ ରକ୍ତରେ ତୁମ ଦେହ ଢାକିଯାଇଛି । ମୁଁ ବାହୁମେଳି ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନାହିଁ, ହେ ବାନରମୁଖ୍ୟ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିରୋଧରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ।" "ରାମଙ୍କ ଏକଟି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭୟ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ସେହି ବାଣ ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ଦେହକୁ ଛୁଇଁଯାଇଥିଲା । ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରୁ ସେ ବାଣକୁ ଟାଣିକରି ବାହାର କଲେ ।" "ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ନିଷ୍କୃଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିସର୍ପ ପରି, ବାଣ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ତାହାର ଉଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତକୁ ରୋଦ ଯେମିତି ଅବରୋଧ କରେ, ତେଣୁ ତୁମ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଘାଉରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ବହୁଥିଲା ।" "ପାହାଡ଼ରୁ ପ୍ରବାହିତ ତାମ୍ର ଓ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ଝରଣା ପରି ତୁମ ଦେହରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧ ଧୁଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ତୁମ ଦେହକୁ ମୁଁ ପୋଛିଲି । ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିବା ତାରା, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ୍ତ, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ତାଙ୍କ ପତିକୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲେ ।" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପୁଅ, ଦେଖ, ତୋ ପିତାଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ।" ତାରା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପୁଅ, ରାଜା ତୋର ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେ ।" ଏହା ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ । ତାଙ୍କ ସୁକୁମାର ଦୃଢ଼ ବାହୁରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, "ମୁଁ, ତୁମ ଅଙ୍ଗଦ । ଯେପରି ଆଗରୁ କରୁଥିଲ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କର ।" "‘ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ’—ଏହି କଥା କାହିଁକି କହୁନାହଁ? ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ପୁଅ ଏକାଠି ତୁମ ସେବା କରୁଛୁ, ଯଦିଓ ତୁମ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଚାଲିଛ । ହେ ବୀର, ଯେପରି ଏକ ଗାଈ ତାର ବଛଡ଼ା ସହିତ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୁଏ, ସେହିପରି ତୁମେ ହଠାତ୍ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛ ।" "ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ କରି, କିପରି ମୋ ପତି, ମୁଁ ତୁମ ବିନା ହେବି? ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରିୟ ମାଳା କାହିଁକି ତୁମ ଗଳାରେ ଦେଖୁନାହିଁ?" "ରାଜ୍ୟର ମହିମା ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଯଦିଓ ତୁମ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଯାଇଛି; ପାହାଡ଼ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ପରି ତୁମ ତେଜ ଅବିଚଳିତ । ମୋ କଥା ତୁମେ ଶୁଣୁନାହଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକିପାରୁନାହିଁ; ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛୁ । ତୁମ ସହ ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତାରା ବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ମନେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ । ସେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନେକ ଅସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ଅନୁତାପ ଭାବି, ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଘେରିଥିବା ରାମଙ୍କଠାରେ ଯାଇ ଚୁପଚାପ କହିଲେ: "ରାଜନ୍, ଆପଣ ଯେପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ମିଳିଛି । ଏବେ ମୋର ମନ ଭୋଗବିଲାସରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ; ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ ।" "ମହାନ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଏହି ରାଣୀ, ସହରରେ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି; ରାଜା ମୃତ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛି; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋର ମନେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ।" "କ୍ରୋଧ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅତିରିକ୍ତ ରୋଷରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲି । ଏବେ ବାନରମୁଖ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଛି ।" "ଏବେ ମୁଁ ଭାବୁଛି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବାସ କରିବି, ରୁଷ୍ୟମୂକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବି; ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବି; କାରଣ ତାଙ୍କୁ ହତ କରି ମୋ ପାଖରେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିନାହିଁ ।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହିଲିନି, ନାହିଁ କିଛି କ୍ରିୟା କଲି; ଏହି କଥା ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ ମୋତେ କହିଥିଲେ । ସେହି କଥା ଯଥାଯଥିକ, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ।" "ଏକ ଭାଇ କିପରି ଅନ୍ୟ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିପାରିବ, ଯେଉଁଥିରେ ଏତେ ଗୁଣ ଅଛି, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି କିଛି ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାମନା ଦ୍ୱାରା ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ?" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହତ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲି, ଏହା ମୋର ମହତ୍ତ୍ୱର ବିରୋଧ; ମୋ ଭ୍ରମିତ ମନର ଦୋଷରୁ ଏହି ଘାତକ ପାପ କରିଯାଇଛି ।" "ଗଛର ଏକ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଥିଲି; ସେ (ବାଲି) ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଥିଲେ, 'ଏପରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ' ।" "ସେ ଭାଇପଣା, ଉଚ୍ଚତା ଓ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କଲେ; ମୁଁ କ୍ରୋଧ, କାମ ଓ ନିଚତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲି ।" "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ନିଜେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍; ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ହତ କରି ଏହି ପାପ କରିଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ପୁଅକୁ ହତ କରିଥିଲେ ।" "ଭୂମି, ଜଳ, ଗଛ ଓ ନାରୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋର ପାପ କିଏ ବହନ କରିପାରିବ, କିଏ ଏହି ବାନରର ଦୁର୍ଗତି ପଥକୁ ଅନୁସରିବାକୁ ଚାହିବ?" "ମୁଁ ଏହି ଲୋକର ସମ୍ମାନ, ଉତ୍ତରାଧିକାର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ରାଘବ, ଏପରି ଅଧର୍ମ ଓ କୁଲନାଶକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ ।" "ମୁଁ ପାପି, ନିନ୍ଦିତ ଓ ନିଚ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ; ମହାଦୁଃଖ ମୋତେ ଏପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ କରୁଛି, ଯେପରି ଜଳଧାରା ଏକ ଗଭୀର ଗଭ୍ୱରକୁ ପୂରିବାକୁ ଯାଏ ।