ଏକ ଦୁଃଖ ଭରା ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ତାରା ନିଜ ପତି ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ହାରାଇ ଦେଖି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ନିଜ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକ ବୀରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲି, ଆଜି ଅଚମ୍ବିତ ଭାବରେ ବିଧବା ହେଇ ପଡ଼ିଛି। ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋର ନିତ୍ୟ ଜୀବନ ପଥ ବି ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖର ଉଫାନ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ବିଲିନ୍ ହୋଇଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପଥରର ତିଆରି, ଏତେ ବେଦନା ମଧ୍ୟରେ ମଧୁରେ ଅଟୁଟ।" "ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଆଜି ମୋ ହୃଦୟ କିଏ ଏକ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇନାହିଁ? ସେ ମୋ ପ୍ରକୃତିର ମିତ୍ର ଓ ପତି, ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ। ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡି ଗଲେ, ସେ ବୀର ନିଜ ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ଜଣେ ନାରୀ ପତି ନାହିଁ ହେଲେ, ସେ ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧବା ରହିଥାନ୍ତି। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ବିଧବା ଭାବରେ ଡାକନ୍ତି। ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଶରୀରର ରକ୍ତରେ ଭିଜି ପଡିଛ; ଏହି ରକ୍ତ ତୁମ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ସାରିତ।" "ଜିଉ ମାଟି ଓ ରକ୍ତରେ ବିଆପି ରହିଛି, ତୁମେ ଏକ କୀଟ ଓ ପୋକ ଭରା ଶୟା ଭଳି ଶୋଇଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଆଜି ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିବାଦରେ। ଏକ ଏକ ଶର ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଇ, ସୁଗ୍ରୀବର ଭୟ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ଏହି ଶର ବାଲିଙ୍କ ହୃଦୟ ଭେଦି ଶରୀରରେ ପହଞ୍ଚିଲା।" "ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ନୀଳ ତୁମ ଶରୀରରୁ ଶରଟି ବାହାର କରିଲା। ଏହି ଶରଟି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ନିକଳିଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସର୍ପ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ବେଳେ ତାହାର କିରଣ ଅଟକିଯାଏ, ଏହିପରି ବାଲିଙ୍କ ଶରୀରରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ଚାଲି ଯାଉଥିଲା। ପାହାଡ଼ରୁ ଚାଲିଥିବା ତାମ୍ର ଓ ରଙ୍ଗ ଧାରା ଭଳି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳି ଭରା ଶରୀରକୁ ପୁଛି ଦେଉଥିଲି।" "ତାରା ଦୁଃଖରେ ଆଖିରୁ ଜଳ ଝରାଇ ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ଭିଜାଇ ଦେଉଥିଲେ, ଯିଏ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ। ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଦେଖ, ପୁଅ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।'" "ପୁଅ, ରାଜା ତୁମ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ; ଏପରି କହି, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ନିଜ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୃଢ଼ ଭୁଜାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମେ ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆଦର କରୁଥିଲେ, ଆଜି ମୋ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।'" "'ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅ'—କିଏ ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁନାହିଁ? ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ତୁମେ ପାଖରେ ରହିଛି, ତୁମ ଚେତନା ଅପସାରିତ, ଏକ ଗାଈ ଓ ତାର ଛାନ୍ଦ ଭଳି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଅଚମ୍ବିତ ଭାବରେ ଆଘାତିତ।" "ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ନିମ୍ନାନ୍ତ ନିତ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; କିପରି ତୁମେ ମୋ ପତ୍ନୀ ବିନା ରହିପାରିବ? ଦେବରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଶୁଭ୍ର ହେମ ମାଳା, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଆଜି ତୁମ ଶରୀରରେ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ରାଜ୍ୟର ମହିମା ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇନାହିଁ, ହେ ଗମ୍ଭୀର; ପାହାଡ଼ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ଭଳି ତୁମ ମହିମା ଅଟୁଟ। ମୋ କଥା ତୁମେ ଶୁଣିନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକିପାରିବି ନାହିଁ। ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲି; ତୁମ ସହିତ ମୋର ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା।" ଏହି ଅପାର ଶୋକରେ ତାରା ଆକୁଳିତ ହେଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ମନରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ଭାଇଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାଗିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଆଖିର ଜଳରେ ଭରିଗଲା, ମନ ଅନ୍ତଃଶୁନ୍ୟ ହୋଇ, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଭାବରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ନିଜ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡ ଓ ଶର ଧରି ଥିଲେ।" ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା, ତୁମେ ଅପ୍ରତିଜ୍ଞା ରଖିଛ, ତାହାର ଫଳ ମିଳିଛି। ଏବେ ମୋ ମନ ଭୋଗରୁ ଅପସାରିତ, ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ। ଏହି ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଦ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାମ, ମୋ ମନ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।" "କ୍ରୋଧ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅତି ରୋଷରେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିଲି। ଏବେ ବାନର ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖ ଭାଗିଛି।" "ମୁଁ ଏବେ ଭାବୁଛି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବସିବା, ରୁଷ୍ୟମୂକରେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ମୋ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିବା ମୋତେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଚାହିଁନଥିଲି, ମୁଁ ତୁମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିଛି କରିନଥିଲି—ଏହି ମହାତ୍ମା ଜ୍ଞାନୀ ମୋତେ କହିଥିଲେ। ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଲାଗୁଛି, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।" "କିପରି ଏକ ଭାଇ, ରାମ, ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିପାରିବ, ଯିଏ ଏତେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥିବା? ରାଜ୍ୟର ଦୁଃଖ ବିଚାର କରି, ଚାହିବା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଯାଇଛି।" "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବିଚାର କରିନଥିଲି, ଏହା ମୋ ଉତ୍ତମତାର ଅନ୍ତଃର୍ଗତ ଅନ୍ୟାୟ ହେବାରୁ; ମୋ ଭ୍ରମିତ ମନର ଦୋଷରେ ଏହି ଘାତକ ଅପରାଧ କରିଯାଇଛି।" "ଗଛର ଡାଲି ଭଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ପରି, ମୁଁ କିଛି ସମୟ ଲାଗି ଦୁଃଖ କରି ଶୋଇଥିଲି; ପରେ ସେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହିପରି କରନାହିଁ।'" "ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଇପଣି, ଉତ୍ତମତା, ଧର୍ମ ରଖାଯାଇଥିଲା; ମୋ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ, ଅଭିଲାଷା, ନିଚତା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।" "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଚାହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନିଜରେ ଭଲ ଭାବିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଯାଇଛି, ମୋ ସାଥୀ, ଭାଇ ହତ୍ୟା କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ପରି।