ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ, ତାରା ନିଜ ପତି ବାଳୀଙ୍କୁ ଛାଡି ଏକା ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଭାବୁଛନ୍ତି—“ମୋତେ ଛାଡି ଦେଇ, ମୋର ସମ୍ମାନକୁ ଦେଇ, ତୁମେ ଚାଲିଯାଇଛ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ବୀରଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଧବା ହେବାର ଦୁଃଖରେ ତାରା କହିଲେ, “ମୋର ସମ୍ମାନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋର ଶାଶ୍ଵତ ଧର୍ମର ପଥ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ମୁଁ ଏକ ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ପାଥର ଦେଖାଯାଏ, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ।” ତାରା ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି—“ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଏକ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ। ସେ ମୋର ପ୍ରେମିକ, ମୋର ସହଚର, ଏବଂ ସବୁଠୁ ଆଦରିଆ। ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାରିତ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ଶେଷ ଦିନ ଦେଖିଲେ; ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତି ନଥିଲେ, ସେ ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଧବା ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିପୁରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ବିଧବା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ବଳବାନ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ବହିଥିବା ରକ୍ତର ଝିଅରେ ପଡ଼ିଛ। ତୁମର ଶ୍ୟାୟା ଏକ କୀଟ-ପ୍ରଭୁତ ଶୟା ପରି ହୋଇଯାଇଛ; ତୁମ ଶରୀର ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଆବୃତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ବନରେ ମନ୍ଦିରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଳବାନ ବାଳୀ; ଏହି ଦୁଃଖଦ ବିବାଦରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି। ସେ ଏକ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଏହି ତୀର ତୁମ ହୃଦୟ ଭେଦି ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁଲା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ତୁମେ ବିଦାୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ; ତାପରେ ନୀଳ ତୁମ ଶରୀରରୁ ତୀରକୁ ଉଖିଁ ନେଲା। ଏହି ତୀର ଗର୍ଜିତ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ତାହାର କିରଣ ଅଟକିଯିବା ପରି, ବାଳୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ରକ୍ତ ଝରି ଯାଉଥିଲା। ଏକ ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ର ଓ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ଝରଣା ଝରିବା ପରି, ତାରା ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ଶରୀରକୁ ପରିସ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଖିରୁ ଲୁହ ଝରି ଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ଶରୀରକୁ ଦେଖି ତାରା ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ, “ପୁଅ, ଦେଖ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।” ତାରା ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ, “ପୁଅ, ତୁମେ ନିଜ ପିତା, ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର; ସେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ।” ଏହିପରି କହି, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ନିଜ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ। ଯେପରି ତୁମେ ଆଗରୁ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କର।” ତାରା ବିଳାପ କରି କହିଲେ, “'ପୁଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବୁ'—ଏହି ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ତୁମେ କହୁନାହିଁ? ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ତୁମେ ନିକଟରେ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ଚେତନା ବିଦାୟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏକ ଶେଷ ଯୁଦ୍ଧର ବଳି, ଏକ ମେଘାଳି ଗୋଧା ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ଛୋଁ ପରି ଅପରାହ୍ନରେ ନିଜ ପତିକୁ ହରାଇଛି। ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ନିଜ ପତି ଯୁଦ୍ଧର ବଳି ନିମନ୍ତେ ନିଜ ଶେଷ ସ୍ନାନ କରିଛି, ତୁମେ ମୋ ସହିତ କିପରି ନଥିବା ପାରିବା? ଦେବରାଜ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହିଁ? ରାଜାତ୍ୱର ଗୌରବ ତୁମକୁ ଛାଡି ନାହିଁ, ତୁମ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପ୍ତି ପାହାଡ଼ରେ ରହିଥିବା ପରି। ମୋର ଶବ୍ଦ ତୁମେ ଶୁଣି ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁବନ୍ଦିତ, ଏବଂ ତୁମ ସହିତ ମୋର ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ହେଉଛି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ପରିସ୍ଥିତିରେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଦୁଃଖର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ତାରା ବିଳିନ ହୋଇ ଯାଉଛି; ଏହି ଦେଖି ବାଳୀଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଲୁହରେ ଭରି, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ବିଚାରଶୀଳ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ତୀର ଓ ଧନୁଷ ଧରି, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜା, ତୁମେ ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲା, ତାହା କରିଛ; ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ମିଳିଛି। ଏବେ ରାଜପୁତ୍ର, ମୋର ମନ ରାଜସୁଖରୁ ଅପସାରିତ; ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଇଯାଇଛି। ଏହି ରାଣୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଶହରରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି; ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅଙ୍ଗଦର ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ, ରାମ, ମୋର ମନ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଆକ୍ରୋଶ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅତି ରୋଷରେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିଥିଲି। ଏବେ, ବନର ନେତା ମୃତ ହେବା ପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ପ୍ରମୁଖ, ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏବେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି ରୁଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରେ ବସିବା ଉଚିତ୍, ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବା; କାରଣ ମୁଁ ବାଳୀଙ୍କୁ ମାରି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହିଁ ନଥିଲି, ନାହିଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲି—ଏହି ମହାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଉଚିତ୍, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏକ ଭାଇ କିପରି ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହିବି, ଯିଏ ଏତେ ଗୁଣବତୀ, ରାଜ୍ୟ ଲାଭର ଦୁଃଖ ଭଲି, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭାସିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ? ମୁଁ ବାଳୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଚିନ୍ତା କରି ନଥିଲି, ଏହି ମୋର ମହାତ୍ମା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଭ୍ରାଷ୍ଟ ମନର ଦୋଷରେ, ଏହି ଘାତକ ପାପ କରିଛି। ଗଛର ଏକ ଡାଲି ଭଙ୍ଗି ଯିବା ପରି, ମୁଁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗି ଥିଲି; ତାପରେ ସେ ମୋତେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି କହିଲେ, “ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ବାଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଇପଣା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ଧର୍ମ ପାଳିତ ହେଉଥିଲା; ମୋ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ନିମ୍ନତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି।