ଏହି ଉତ୍କଳମୟ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକ ସମ୍ଭାର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି, ଚତୁର୍ବିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଏକ ଦୁଃଖମୟ ଦୃଶ୍ୟ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା, ମକର ରାଜା ବାଲିଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ନିର୍ଜୀବ ଦେହକୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। ତାରା କହିଲେ, "ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋ କଥା ଅଗ୍ରହ କରି ଏହି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମେ ମୋଠୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧୀନ କରିଛି; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭାଲୁ ଓ ବନର ମକରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଉପରେ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅସହ୍ୟ। ମୋ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ତୁମେ ଜାଗିଉନାହିଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେହି ବୀରଙ୍କ ଶୟନ; ଏଠି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ ପଡ଼ିଛ। ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏବେ ସେମାନେ ମୃତ; ହେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋ ପ୍ରିୟତମ। ମୋତେ ଏକା ଛାଡି, ଅସହାୟ କରି, ତୁମେ ଚାଲିଗଲା; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କଦାପି ଯୁଦ୍ଧାକୁ କନ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଖ, ହେ ମକର ନାୟକଙ୍କ ଜନାନୀ, ଏକା ହୋଇ ବିଧବା ହେଲି; ମୋ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ମୋ ଶାଶ୍ୱତ ପଥ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ମୁଁ ଅପାର ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ପାଉଁ ଦୋଉଁ ପଥରର, ଏତେ କଠିନ ଓ ଅନ୍ୟାୟ। ମୋ ପତିଙ୍କୁ ବଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ଏଠି ଅଜାଣା ଚିଉଁ ଭାଗିଗଲା ନାହିଁ; ତିନି, ମୋ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ, ମୋ ପ୍ରିୟତମ। ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ସେହି ବୀର ତାଙ୍କର ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ପତି ନଥିଲେ ଜଣେ ନାରୀ, ସେ ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଧବା ଭାବରେ ଗଣିତ ହୁଏ। ଧନ ଓ ଧାନରେ ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ବିଧବା ଭାବରେ ଗଣିତ କରନ୍ତି; ହେ ବୀର, ତୁମେ ତୁମ ଦେହର ରକ୍ତ ପାଇଁ ଏକ ରକ୍ତ ହ୍ରଦୟରେ ପଡ଼ିଛ। କୀଟ ଓ କୀଟାକି ଥିବା ଶୟନ ଭଳି, ଏହି ତୁମ ନିଜ ଶୟନ; ତୁମ ଦେହ ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଆବୃତ। ମୁଁ ତୁମେ ଆଲିଂଗନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ମକରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବୃଷ। ଆଜି ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ଏହି ଭୟାନକ ଶତ୍ରୁତାରେ। ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା, ସୁଗ୍ରୀବର ଭୟ ଦୂର ହେଲା; ସେହି ତୀର ତୁମ ହୃଦୟରେ ଘୁଶି ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲା। ମୁଁ ତୁମେ ବିଦାୟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ତୁମକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି; ତାହାପରେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରୁ ତୀରକୁ ଉପଡ଼ିଲେ। ଏହି ତୀର ଗର୍ଜିତ ନାଗ ଭଳି ପ୍ରଭା ଦେଉଥିଲା; ତୀର ଉପଡ଼ିବା ସମୟରେ ତାହାର ଆଲୋକ ଚମକୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମାନେ ତାହାର କିରଣ ଅଟକିଯିବା ଭଳି, ତୁମ ଦେହର ଘାଉରୁ ରକ୍ତ ଝରିଲା। ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ବା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଝରଣା ଝରିବା ଭଳି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ତୁମ ଦେହକୁ ପ୍ରଶ୍ରୁତ କରିଲି। ତାରା ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରାଇ, ବଧ ହୋଇଥିବା ବୀରଙ୍କୁ ଭିଜାଇଲେ; ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଅଟି ଥିଲା, ପତିଙ୍କୁ ବଧ ଦେଖି। ତାରା ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦେଖ, ପୁଅ, ତୁମ ବାପାଙ୍କର ଏହି ଭୟାନକ ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।" "ପୁଅ, ରାଜା ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୋଳାକାର ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାପାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, "ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ," କହିଲେ। ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଆଦର କରୁଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଆଦର କର। "ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ,"—କିଏ ତୁମେ କହୁନାହିଁ? ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ତୁମେ ସେବା କରୁଛି, ତୁମ ଚେତନା ନାହିଁ, ଅଚାନକ ବୃଷ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ଛାଣ୍ଡ ଭଳି ବଧ ହେଉଛି। "ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧର ଯଜ୍ଞ କରି, ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିଛ; କିପରି ତୁମେ ମୋ, ତୁମ ପତ୍ନୀ ବିନା ରହିପାରିବ?" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଶୁବ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା, ଯାହା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ପାଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ରାଜା ରୂପର ଏଇ ମାନ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହିଁ, ତୁମ ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା ମଧ୍ୟ, ହେ ଗମ୍ଭୀର, ପାହାଡ଼ର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକ ଭଳି।" "ମୋ କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଲା ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରଖିପାରିଲି ନାହିଁ; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲା, ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲି; ତୁମ ସହିତ, ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ମୋଠୁ ଚାଲିଗଲା।" ଏଠି ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାରା ଅପାର ଶୋକର ଶକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖ ତୁରନ୍ତ ଗ୍ରସିଲା। ଏହା ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଭାଇଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମୃତ୍ୟୁ ସେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଲୁହରେ ଭରା ମୁଁହ ଦେଖି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ହୋଇ, ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଅନୁସରଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ରାନ୍ତ। ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ, ତୀର ଓ ଧନୁର୍ବାଣ ଧରିଥିବା, ମହାନ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେହରେ ଥିବା, ସ୍ଥିତ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା କାମ ତୁମେ କରିଛ; ଏହି କାମର ଫଳ ମିଳିଛି। ଏବେ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ମୋ ମନ ଭୋଗରୁ ଦୂର ହେଇଛି, କାରଣ ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ।" "ଏହି ରାଣୀ, କଟୁ ଦୁଃଖରେ, ନଗରରେ ଉଚ୍ଚ ଶୋକ କରି, ରାଜା ବଧ ହୋଇ, ଅଙ୍ଗଦ ଅନିଶ୍ଚିତ, ହେ ରାମ, ମୋ ମନ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉ ନାହିଁ।" "କ୍ରୋଧ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅତି ରୋଷରେ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲି; ଏବେ, ବନର ନାୟକ ବଧ ହେଲା, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଉଛି।" "ମୁଁ ଏବେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବାସ କରିବା, ରୁଷ୍ୟମୂକରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ରହିବା, ଯଥା ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ; କାରଣ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାରେ ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିଲା ନାହିଁ।