ତାରା ଏତେ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କର ପତି ବାଲିଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ସେ ମହାବୃକ୍ଷ ପଡ଼ିଥିବା ବେଳେ ତା’ ପରେ ଲତା ଯେପରି ଚାପିଯାଏ, ସେପରି ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାରା, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁଶୟାରେ ଥିବା ବାନର ରାଜା, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ମୁହଁ ପାଖକୁ ଆସି, ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବୀର, ମୋ କଥା ଅମାନି, ଏ ଦୁଃଖର ଭୂମିରେ ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ହେ ବାନରରାଜ, ଏ ଭୂମି ମୋଠାରୁ ତୁମକୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ତୁମେ ତା’କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଅଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧୀନ କରିଛି; ବଳବାନ ସୁଗ୍ରୀବ ଏବେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ। ଭଲୁଆ ଓ ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ତୁମ ପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅସହ୍ୟ। ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଉଠୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ବୀରଙ୍କର ଶଯ୍ୟା—ଏଠି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ ଶୁଅଛ। ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲ, ସେଠି ସେମାନେ ଏବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ। ମୋତେ ଏକା ଓ ଅସହାୟ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଚାଲିଗଲ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଥିବା; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ବୀରଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ ମୋତେ ଦେଖ, ବୀର ପତ୍ନୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ବିଧବା ହୋଇଯାଇଛି; ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମର ପଥ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ମୁଁ ଏ ଅପାର ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୋର ହୃଦୟ ପାଥରର, ଏତେ କଠୋର ଓ ଅନ୍ୟଥା ହେଲା। ମୋ ପତିଙ୍କୁ ବଧ ହୋଇ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଏଇ ଦିନ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ବିଭାଜିତ କାହିଁକି ହେଲାନି? ତୁମେ ମୋ ପ୍ରକୃତିରେ ବନ୍ଧୁ ଓ ପତି, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ। ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ସେ ବୀର ତାଙ୍କର ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ପତି ନଥିଲେ ନାରୀ, ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଧବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ବିଧବା ବୋଲି ଡାକେ; ହେ ବୀର, ତୁମେ ତୁମର ଦେହର ରକ୍ତ ପୋଖରୀ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛ। କୀଟ ଓ କୀଟକ ଭରିଥିବା ଶଯ୍ୟାପରି, ଏହି ତୁମର ଶଯ୍ୟା; ତୁମ ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୁଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଢାକିଯାଇଛି। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନାହିଁ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ବୃଷ୍ଟି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୟ ଦୂର ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ତୀର ତୁମର ହୃଦୟ ଭେଦି ଦେହକୁ ଛୁଇଁଥିଲା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, ତେବେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରୁ ତୀରକୁ ବାହାର କରିଲେ। ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ଅଗ୍ନିମୟ ସର୍ପ ବାହାରିଥିବା ପରି, ତୀର ବାହାରିବା ସମୟରେ ତାହାର ତେଜ ଚମକିଉଠିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ବେଳେ ତାହାର କିରଣ ଯେପରି ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେପରି ତୁମର ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଘାଉଠାରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ବହୁଥିଲା। ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ର ଓ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ଝରଣା ଯେପରି ବହେ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧର ଧୁଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ତୁମ ଦେହକୁ ମୁଁ ପୋଞ୍ଚିଲି। ଆଖିରୁ ଅଶୁ ଝରାଉଥିବା ତାରା, ଅସିଧାରା ଘାତରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଇଯାଇଥିଲା। ତାରା ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି କପିଳ ରଙ୍ଗର, କହିଲେ, “ଦେଖ ଆ, ପୁଅ, ତୋର ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।” “ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେ, ପୁଅ, ସେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଯୋଗ୍ୟ।”—ଏମିତି କହି ଅଙ୍ଗଦ ବାଲିଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୋଳାକାର ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ପିତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମ ପୁଅ। ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବେ ମୋତେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଉଥିଲ, ଏବେ ମୋ ପିତା, ମୋ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଗ୍ରହଣ କର।” “’ଚିରଞ୍ଜୀବ ହେଉ, ପୁଅ’—ଏ ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଉନାହଁ? ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ପୁଅ ଏକାଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଯାଇଛ, ଦୃତ ମୃତ୍ୟୁରେ ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ତା’ର ବଛା ଯେପରି ଏକାଠି ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ। ଯୁଦ୍ଧର ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶେଷ କ୍ରିୟା କରି, ତୁମେ କିପରି ମୋ ବିନା ରହିପାରିବ? ଦେବତାରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା, ତୁମେ ଯେଉଁଥିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ତା’କୁ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହିଁ? ରାଜ୍ୟର ତେଜ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏନି, ଯଦ୍ୟପି ତୁମ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା, ହେ ଗମ୍ଭୀର, ପାହାଡ଼ ରାଜାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଯେପରି ରହିଥାଏ। ମୋ କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଲ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବନ୍ଧି ରଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ତୁମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବାରେ, ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲୁ; ତୁମ ସହିତ ମୋର ଶ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା।” ଏ ଭାବରେ ତାରା ଅପାର ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟଥିତ ହେଲେ। ଆଖିରେ ଅଶୁ ଲାଗିଥିବା, ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସୁଗ୍ରୀବ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଁଚି, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିଥିବା, ମହାପୁରୁଷ ଚିହ୍ନ ଧାରିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯେପରି ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲେ, ସେପରି କରିଛନ୍ତି, ଫଳ ମିଳିଛି। ଏବେ, ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ମୋର ମନ ଭୋଗରୁ ବିମୁଖ ହୋଇଛି, କାରଣ ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ। ଏହି ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛି, ରାଜଧାନୀରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା କରୁଛି, ରାଜା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଦ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାମ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୋର ମନ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ।