ଶ୍ରୀରାମଚରିତର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଣ୍ଣିତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଓଡ଼ିଆରେ କଥାରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଛି— ବାଲିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ତୁମେ କେବେ ଅତି ଆସକ୍ତି ଦେଖାଅ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି ଦେଖାଅ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅତି ଦୋଷ ଅଟଳ, ସେଥିପାଇଁ ସମତାର ବୃତ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ।” ଏହିପରି କଥା କହିବା ପରେ, ବାଲିଙ୍କ ଆଖି ଘୂରୁଥିଲା, ଶରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଶେଷରେ ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାଙ୍କ ନେତା ବାଲି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ବନରା ଉଦ୍ଧୂତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାମାନେ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ବନରାମାନଙ୍କ ନାୟକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ଉଦ୍ୟାନ, ପାହାଡ଼, ଓ ଅରଣ୍ୟ ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରଜନ ହୋଇଯାଇଛି। ବନରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଲି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପାତିତ ହେଉଥିଲା, ସେ ଏବେ ନାସ୍ତି। “ଏବେ ଫୁଲର ଗୁଛ ବାନ୍ଧିବା କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରିବ? ସେ ଶୂରବୀର ଗନ୍ଧର୍ବ ସହ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ ସମ୍ପାଦନ କରିବ?” ବନରାମାନେ ଏଭଳି କହୁଥିଲେ। ଗୋଲଭ ନାମକ ବଳଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ସହ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି ଦିନ ରାତି ଅବିରତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା; ଶେଷରେ ଷୋଳ ମ ବର୍ଷରେ ବାଲି ସେଉଠି ଗୋଲଭଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଥିବା ବାଲି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏପରି ଭାବେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି? ବନରାମାନେ ତାଙ୍କ ନେତା ବାଲିଙ୍କୁ ହରାଇ ଅସହାୟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଶେର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ବଳଦ କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାରା ତୀବ୍ର ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇ, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତି ବାଲିଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଗଛ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ ଯେପରି ଲତା ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥାଏ, ସେପରି ତାରା ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଠାରୁ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା, ତାଙ୍କ ପତି ବାଲିଙ୍କ ମୁହଁ ପାଖକୁ ଯାଇ, ମୃତ ଦେହ ସହ କଥା କହିଲେ— “ହେ ଶୂରବୀର, ମୋ କଥା ଅଗ୍ରହଣ କରି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ରହିଛ; ଏହି ଦୁଃଖର ଭୂମିରେ ତୁମେ ପଡ଼ି ଅଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋତେ ତୁମେ ଚାଉଁ ନାହିଁ, ଏ ଧରାକୁ ଅଧିକ ଭଲପାଉଛ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଛ, ମୋତେ କିଛି କୁହୁନାହଁ। ଭାଗ୍ୟ ବସତ ଏବେ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧିନକୁ ଚଳିଗଲ; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭଲଭଲ ଭାଲୁ ଓ ବନରାମାନେ ତୁମ ସେବା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବିଲାପ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶୋକ ଅସହ୍ୟ। ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ତୁମେ ଉଠୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଇଁ—ଏଠି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ ପଡ଼ି ଅଛ। ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲ, ସେଠି ଏବେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶାନ୍ତି ନେଇଛ। ହେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଯୁଦ୍ଧର ଆଶିକ, ମୋର ପ୍ରିୟତମ! ମୋତେ ଏକା ଏବଂ ଅସହାୟ ଛାଡ଼ି ଚଳିଗଲ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଦାଚିତ କୌଣସି କନ୍ୟାକୁ ବୀରଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଉନାହାଁ। ଏଠି ଦେଖ, ଏକ ନାୟକଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଏକାକି ଧନ୍ୟବାଦ ହେଲି; ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଏବଂ ମୋର ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ଚୁକିଗଲା। ଏତେ ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପାଥର ଭଳି କଠୋର ଓ ଅଡ଼ିଗ। ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଏଠି ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ କି? ତିନି ମୋତେ ମିତ୍ର ଓ ପତି ଦୁହେଁ; ସେ ମୋର ଆତ୍ମାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ଏହି ଶୂରବୀର ଶେଷ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏକ ନାରୀ, ଯଦିଓ ସେ ପୁଅ ଥାଏ, ପତି ବିନା ଥିଲେ ତାକୁ ବିଧବା କୁହାଯାଏ। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା କୁହନ୍ତି; ହେ ଶୂରବୀର, ତୁମେ ତୁମ ଦେହରୁ ଝରିଥିବା ରକ୍ତର ଝରଣାରେ ପଡ଼ି ଅଛ। କୀଟପତଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ଶଯ୍ୟା ଭଳି ତୁମର ଏହି ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ; ତୁମ ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୁଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଢାକି ଯାଇଛି। ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନାହିଁ, ହେ ବନରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳଦ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱେଷ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଏକ ମାତ୍ର ଶର ଛାଡ଼ିବାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭୟ ଦୂର ହେଲା; ସେ ଶର ତୁମର ହୃଦୟ ଭେଦି ଦେହକୁ ଛୁଇଁଲା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି; ତେବେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରୁ ଏହି ଶରକୁ ଟାଣି କାଢ଼ିଲେ। ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ନିକଳୁଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସର୍ପ ଭଳି, ଶରକୁ ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାହାର ତେଜ ଚମକିଉଠିଲା। ବିଳୁପ୍ତ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି, ତୁମ ଦେହର ସମସ୍ତ ଆଘାତରୁ ରକ୍ତ ଝରିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୁଳି ଓ ରକ୍ତ ଲାଗିଥିବା ତୁମ ଦେହକୁ ପୋଛିଲି। ମୋ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଉଥିଲି। ତାରା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ ପୁଅ, ତୁମର ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖ।” ପରେ ତାରା କହିଲେ, “ହେ ପୁଅ, ତୁମେ ତୁମ ପିତା, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦିଅ। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୋଲାକାର ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ, ପିତା। ପୂର୍ବେ ଯେପରି ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁଥିଲ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ କର। “ଚିରଞ୍ଜୀବ ହୁଅ, ପୁଅ”—ଏହି ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ତୁମେ କୁହୁନାହଁ? ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ଏକାଠି ତୁମ ସେବା କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଚାଲିଗଲା, ଶେର ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ମାଛି ପୁଅ ବିଛିନ୍ନ ହେବା ପରି। ରାମଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ଯୁଦ୍ଧର ଯଜ୍ଞ କରି, ଶେଷ ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ, କିପରି ମୁଁ ତୁମ ବିନା ରହିପାରିବି?