ଏହି ଘଟଣା ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ—"ଯେପରି ତୁମେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ଥିଲ, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମକୁ ଏପରି ମାନ୍ୟତା ଦେବେନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିବ। ଅତି ସ୍ନେହ ଓ ଅତି ଅନାସକ୍ତି, ଉଭୟ ମହାଦୋଷ; ସମତୁଳିତ ଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଉଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଓ ଚକୁ ଘୁରୁଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଲା। ବାନରମାନେ ନିଜ ନାୟକଙ୍କୁ ହରାଇ, ଏମିତି କନ୍ଦିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶବ ଚାରିପାଖରେ ଶୋକର ସମୁଦ୍ର ବିସ୍ତୃତ ହେଲା। ବାନରପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯିବାରୁ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ଖାଲି ହୋଇଗଲା; ଉଦ୍ୟାନ, ପାହାଡ଼, ଓ ଅଟବୀ ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ହେଇପଡ଼ିଲା। ବାନରମାନେ ନିଜର ତାରା ହରାଇ, ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ଯେଉଁ ବାନର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଅଟବୀ ବିକମ୍ପିତ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସେ ବାଲି ଏଉଁ ଭାବେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି। "ଏବେ କିଏ ଫୁଲର ଗୁଛ ବାନ୍ଧିବ? କିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବ? ସେ ନାୟକ, ଯିଏ ଗଂଧର୍ବ ସହିତ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏବେ ନାହାନ୍ତି।" ଗୋଲଭ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ସହିତ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି ଦିନ ରାତି ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ଶେଷେ ଷୋଳମ ବର୍ଷରେ ବାଲି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ବାଲି, ଯିଏ ସବୁଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ, ଆଜି ଏପରି ଭାବେ କିପରି ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି? ନାୟକ ବାଲିଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଏକାକୀ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଳଦ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ତାରା, ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ, ନିଜ ପତିଙ୍କ ମୃତ ମୁହଁ ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଲତା ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ତାରା, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନିଜ ପତି ବାନରରାଜ ବାଲିଙ୍କ ମୁହଁ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ମୃତ ଦେହକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋର କଥା ଅଗ୍ରହ୍ୟ କରି, ଏହି ଦୁଃଖର ପୃଥିବୀରେ ଶୟାନ ହେଇଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏ ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହିଁ।" "ଭାଗ୍ୟ ବସତ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିଛ, ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭଲୁକ ଓ ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଆକ୍ରନ୍ଦ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶୋକ ଅସହ୍ୟ।" "ମୋର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଉଠିବାନାହିଁ? ଏହି ତୁମର ନିଜ ଶୟ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଉତ୍କଳ ଜନ୍ମ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋତେ ପ୍ରିୟ, ଏଉଁ ଭାବେ ଏଠାରେ ପଡ଼ି ରହିଛ।" "ମୋତେ ଏକା ଓ ଅସହାୟ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟ ହୀନ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଜୀବନ ସାଥୀ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଦେଖ, ମୁଁ ବୀରପତ୍ନୀ ଥିଲି, ଏବେ ଅଚାନକ ବିଧବା ହେଇପଡ଼ିଛି; ମୋର ପାତିବ୍ରତ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୋ ଧର୍ମର ସାର୍ଥକତା ନାଷ୍ଟ ହେଲା।" "ମୁଁ ଅପାର ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହେଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପାଥର ଭଳି କଠିନ, ନହେଲେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛିଡ଼ିଯାଇଥାନ୍ତି।" "ମୋ ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଏ ହୃଦୟ ଏଉଁ ଦିନେ ଶତ ଖଣ୍ଡ କାହିଁକି ହେଲାନାହିଁ? ସେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ନେହୀ, ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ସେ ବୀର ଶେଷ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ; ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦିଓ ସନ୍ତାନବତୀ, ସ୍ୱାମୀ ବିନା ବିଧବା ବୋଲି ହିଁ ଚିହ୍ନାଯାଏ।" "ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା ବୋଲି କହନ୍ତି; ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଦେହର ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଏଉଁ ଭାବେ ଶୟାନ।" "ଏହି ଶୟ୍ୟା ପୋକା ଓ କୀଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୟ୍ୟା ଭଳି; ତୁମର ଦେହ ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଢାକିଯାଇଛି।" "ମୁଁ ବାହୁମେଳେ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନାହିଁ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ବଳଦ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିରୋଧରେ, ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ କାମ ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି।" "ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ତାଙ୍କର ଭୟ ଦୂର କରିଦେଲା; ଏହି ତୀର ତୁମର ହୃଦୟ ଭେଦି, ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।" "ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହିଁ, ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି, ତେବେ ନୀଳା ତୁମ ଦେହରୁ ତୀର ଉଠାଇଲେ।" "ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସର୍ପ ବାହାରିବାପରି, ତୀର ଉଠାଯିବା ସମୟରେ ତାହାର ତେଜ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ତାହାର କିରଣ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ତୁମର ଶରୀରର ଘାଉରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ବହୁଥିଲା।" "ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ର ଓ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ଝରଣା ବହିଯିବାପରି, ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳି ଲଗିଥିବା ତୁମ ଦେହ ମୁଁ ପ୍ରମାଣ କରିଦେଲି।" "ମୋ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହି, ଶସ୍ତ୍ର ଆଘାତରେ ମୃତ ହୋଇଥିବା ତୁମ ଦେହକୁ ଭିଜାଇଦେଲି, ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି।" ତାପରେ ତାରା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ, ଯାହାର ଚକୁ ପିତଳ ରଙ୍ଗର, କହିଲେ—"ପୁଅ, ଦେଖ, ଏହି ତୁମ ବାପାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା।" "ପୁଅ, ରାଜା, ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର।" ଏପରି କହିବାରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି, ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଓ ଗୋଳାକାର ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ—"ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ, ଯେପରି ଆପଣ ଆଗରୁ ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ।" "‘ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ’—ଏପରି କାହିଁକି କହୁନାହାନ୍ତି? ମୁଁ ଏବେ ମୋ ସନ୍ତାନ ସହିତ ତୁମର ସେବା କରୁଛି, ଯଦିଓ ତୁମର ଚେତନା ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳଦ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ଛାଗୁଡ଼ିଆ ହଠାତ୍ ଆଘାତ ପାଇଥାଏ।" "ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧର ଯଜ୍ଞ କରି, ରାମଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ କରିଛ; ଏବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି କିପରି ରହିପାରିବ?" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତା ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ତୁମ ଗଳାରେ ଥିଲା, ଏବେ କିପରି ଦେଖୁନାହିଁ?" "ରାଜ୍ୟର ମହିମା ତୁମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିଯାଏନାହିଁ, ଯଦିଓ ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଛି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ରାଜା ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଅବସ୍ଥିତ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଧ୍ୟରେ ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ବାନରମାନେ ବାଲିଙ୍କ ପତନ ଉପରେ ଅସିମ ଶୋକରେ ବିଲୀନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।