ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଥିବା ବୀରମାନେ ଯେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବାରୁ ଏହି ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟା ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ବେଶି ମହାନ। ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରେ, ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼। ଏଠାରେ, ଦେଖାଯାଉଛି, ବହୁତ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବାଲି ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ବାଲି, ଯିଏ ଏବେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସ୍ନେହ ଭରା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଏହିପରି କହିଲେ— "ସୁଗ୍ରୀବ, ମୋର ଅପରାଧ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋପାଖ କ୍ଷମାସୂଚକ ଭାବେ ଆସନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲି ଏବଂ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା।" "ଭାଇ, ଆମ ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାସାଥିରେ ସୁଖ ଲିଖା ଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ; ଯେଉଁ ଭାଇପାଇଁ ଆଗରୁ ଥିଲା ସେଇ ସ୍ନେହ ଏବେ ବଦଳିଗଲା। ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଏହି ବନବାସୀମାନେ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ କର; ମୁଁ ଆଜି ଯମଲୋକକୁ ଯାଉଛି। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ଜୀବନ, ରାଜ୍ୟ, ଏ ଅପାର ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି—ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।" "ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିଛି କଥା କହିବି; ଏହା କରିବା କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ତୁମେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କର। ଏହି ଅଙ୍ଗଦ—ମୋତେ ଜୀବନରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଛି, ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱନ୍ତ ଶିଶୁ ପରି ରକ୍ଷା କର। ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ତୁମେ ବାପା, ଦାତା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷକ ହେବା; ମୁଁ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ସେପରି ତୁମେ କର। ଏହି ତାରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରତାପରେ ତୁମ ସମାନ ଓ ରାକ୍ଷସ ବିନାଶରେ ସାମ୍ନାରେ ରହିବେ। ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୌର୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।" "ଏଠି ସୁଶେଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ଧନ ଓ ଶୁଭାପଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ନିପୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାରଙ୍ଗତ। ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ କର; ତାହା ନ କରିଲେ ଅଧର୍ମ ହେବ, ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେବ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ତୁମେ ପିନ୍ଧ; ଏହି ମାଳାରେ ମହାଭାଗ୍ୟ ଅଛି, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର।" ବାଲିଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୈତୃସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରହ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ। ବାଲିଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଅନୁମତିରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବାଲି ଏହି ମାଳା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ପରଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ— "ଏବେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳ; ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସହ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନ। ମୋତେ ଯେପରି ତୁମେ ସଦା ପ୍ରିୟ ଥିଲ, ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମକୁ ସେପରି ଭଲପାଇବେ ନାହିଁ।" "ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି—ଏ ଦୁଇଁ ମହା ଦୋଷ; ସମବେଦନା ରଖ।" ଏପରି କହି, ବାଲିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରିଯାଇଥିଲା, ତୀବ୍ର ବାଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଭୟାନକ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଉଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଲା। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ, ତାଙ୍କ ନାୟକ ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ; ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ବାଲି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା; ଉଦ୍ୟାନ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ସବୁ ନିର୍ଜନ ହେଲା। ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କର ତିଗ୍ରି ବନ୍ଦୁ ନାୟକଙ୍କୁ ହରାଇ, ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅରଣ୍ୟ କମ୍ପିଯାଉଥିଲା। "ଏବେ କିଏ ମାଳା ଗଠନ କରିବ? କିଏ ସେ ମହା ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା? ଗୋଲଭ ନାମକ ବଳବାନ ବିପକ୍ଷୀ ସହ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଦିନ ରାତି ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା। ଷୋଳଠ ବର୍ଷରେ, ବାଲି ସେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗୋଲଭକୁ ହତ୍ୟା କଲେ—ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ବାଲି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ, ସେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲେ?" "ଯେତେବେଳେ ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ହରାଇଲେ, ସେମାନେ ମନରେ କିଛି ଆଶ୍ବାସ ପାଇଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଗବର ମୃତ୍ୟୁରେ ଗାଈମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି।" ଏହି ସମୟରେ ତାରା, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ମୁହଁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଗଛ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା ପରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ଏବେ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା ବାନର ରାଜା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁହଁକୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ମୃତଦେହ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ— "ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋ କଥା ଅମାନି ଏ ଦୁଃଖର ଭୂମିରେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୋଇଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ବନରାଜ, ଏ ଭୂମି ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ତୁମେ ତା’କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହଁ।" "ଭାଗ୍ୟ ସତ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଛି; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭଳ। ଭଲଭାଲ କଲା ଭଲୁକ ଓ ବନରାଜମାନେ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶୋକ ସହିବା ଦୁର୍ଲଭ।" "ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି ଉଠୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟା—ଏଠାରେ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳିଦାନ ହୋଇ ଶୋଇଛ। ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପଡ଼ିଥିଲ, ଏବେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୟ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି। ହେ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ମୋର ପ୍ରିୟତମ!" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୟରେ, ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମଗ୍ର କିଷ୍କିନ୍ଧା ଓ ବନରାଜମାନେ ମାନେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ।