ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଣୀରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ମହାତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ମହାର୍ଷି ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଯିବା ପରେ, ଭାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନଦୀର କିଛି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ତମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ। ତମସାର ଶୁଭ୍ର ତଟରେ ପହଞ୍ଚି, ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟକୁ କହିଲେ—"ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେଖ, ଏହି ତୀର ବେଶ ମନୋହର ଏବଂ ମୃଦ୍ରା ରହିତ, ଜଳ ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ଓ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।" "ପ୍ରିୟ, ମୋ ପାନୀୟ କୁମ୍ଭ ରଖ ଦେଅ, ଏବଂ ମୋର ଚିର ଚୀର ଆଣ; ମୁଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତମସା ତୀରରେ ସ୍ନାନ କରିବି।" ମହାତ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ନିୟମିତ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚୀର ଦେଲେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ଚୀର ନେଇ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ଭାଲ୍ମୀକି ଚାରିପାଖ ଦିଗରେ ମହାବନ ଅବଲୋକନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦମ୍ପତି କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାଠି ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ମଧୁର ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀକୁ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର ଏକ ଶିକାରୀ ଆକ୍ରମଣ କରି ହତ୍ୟା କଲା, ଏବଂ ମହାର୍ଷି ଏହା ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ସାଥୀ ପକ୍ଷୀ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଇ ମାଟିରେ ଏଠାରୁ ସେଠା ଗୁଡ଼ିଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମହିଳା କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲା। ସେ ନିଜ ସାଥୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ମଣ୍ଡଳ, ମଦୋନ୍ମତ ଭାବ ଏବଂ ରଙ୍ଗିନ ପଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ଏପରି ଏକ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହା ଅଧର୍ମ।" ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କ୍ରଞ୍ଚୀକୁ ଦେଖି, କହିଲେ—"ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଅଭିଲାଷାବଶତଃ କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲୁ, ତେଣୁ ତୁମେ କେବେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ ନାହିଁ।" ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—"ଏହି ଶୋକେ ମୁଁ କଣ କହିଦେଲି?" ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ମୋ ମୁଖରୁ ଆସିଲା କିପରି? ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ମହାର୍ଷି ମନକୁ ସଂଯମ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ଲୋକଟି ଛନ୍ଦ ଏବଂ ସ୍ୱରରେ ବନ୍ଧା, ଏହିପରି ରହୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।" ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ। ପରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହାର୍ଷି ଘଟିଥିବା ଘଟଣାକୁ ମନେ ରଖି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଏବଂ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଜଳକୁମ୍ଭ ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକି ଅନ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ, ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଏହି ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଉଠି ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମନେ ଅତିଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଆଣିଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଏବଂ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରଭୁ ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସିବା ପରେ, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ବସିଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଭାଲ୍ମୀକି ମନେ ଏହି ଘଟଣା ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା କରି। ସେ ଅନୁତାପରେ ଏହି ମଧୁରକଣ୍ଠୀ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ଅକାରଣରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଯିବା ଦୁଃଖରେ ପୁଣିଥରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ କ୍ରଞ୍ଚୀ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଗାଇଲେ। ପୁଣିଥରେ ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୁସ୍କୁରାଇ ପ୍ରଧାନ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ରହ; ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।" "ହେ ମହାମୁନି, ଏବେ ରାମଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ରକୁ ଜଗତ ପାଇଁ ରଚନା କର; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ଏଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଗାଥା ଲେଖ। ଯେପରି ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କ ଖୁଲା ଓ ଗୁପ୍ତ ଘଟଣା, ସବୁ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କର।" "ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହିତ ଯାହା ଘଟିଛି, ଖୋଲା କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ—ସବୁ ତୁମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେବ; ଏହି କବିତାରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ।" "ଏହି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରକୁ ଛନ୍ଦରେ ଓ ମନୋହର ଭାବେ ରଚନା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା ଚାଲିଥିବ।" "ତୁମେ ଯେପରି ରାମକଥା ରଚନା କରିଛ, ସେପରି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଲୋକମାନେ କହିବେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରାମାୟଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ହେବ।" "ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଓ ତଳେ ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବ।" ଏଭଳି କହି, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ଗାଇଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ମହାର୍ଷି ଯାହା ଗାଇଥିଲେ, ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋକ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ ହେଲା।