ରାମସ୍ତୁ ପୁନରାଲକ୍ଷ୍ଯ ନାଗରସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଚ । ତତ୍ରାଗମନମେକାଗ୍ରୋ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥୧-୧-
କିନ୍ତୁ ରାମ, ନଗରବାସୀ ଲୋକମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ମହାରଣ୍ଯଂ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଵିରାଧଂ ରାକ୍ଷସଂ ହତ୍ଵା ଶରଭଙ୍ଗଂ ଦଦର୍ଶ ହ ॥୧-୧-
ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଚାପ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଭ୍ରାତରଂ ତଥା । ଅଗସ୍ତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ଜଗ୍ରାହୈନ୍ଦ୍ରଂ ଶରାସନମ୍ ॥୧-୧-
ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଖଡ୍ଗଞ୍ଚ ପରମ ପ୍ରୀତସ୍ତୂଣୀ ଚାକ୍ଷଯସାଯକୌ । ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵନେ ଵନଚରୈଃ ସହ ॥୧-୧-
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଏକ ତଳୱାର ଏବଂ ଅସମାପ୍ତ ବାଣର ତୁଣୀ ପାଇଲେ; ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ସହିତ ବସିଥିଲେ।
ଋଷଯୋଽଭ୍ଯାଗମନ୍ ସର୍ଵେ ଵଧାଯାସୁରରକ୍ଷସାମ୍ । ସ ତେଷାଂ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ ରାକ୍ଷସାନାଂ ତଦା ଵନେ ॥୧-୧-
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଦେବଦ୍ୱିଷୀ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ; ରାମ ତେଁମାନେକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ରାମେଣ ଵଧଃ ସଂଯତି ରକ୍ଷସାମ୍ । ଋଷୀଣାମଗ୍ନିକଲ୍ପାନାଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସୀନାମ୍ ॥୧-୧-
ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ତେନ ତତ୍ରୈଵ ଵସତା ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନୀ । ଵିରୂପିତା ଶୂର୍ପଣଖା ରାକ୍ଷସୀ କାମରୂପିଣୀ ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ରାମ ବସୁଥିବା ସମୟରେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ଯେ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ସେ ଅପରିଚୟ ହୋଇଗଲା।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାଵାକ୍ଯାଦୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍ । ଖରଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ଚୈଵ ଦୂଷଣଂ ଚୈଵ ରାକ୍ଷସମ୍ ॥୧-୧-
ତାପରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଦୂଷଣ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ନିଜଘାନ ରଣେ ରାମସ୍ତେଷାଂ ଚୈଵ ପଦାନୁଗାନ୍ । ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ନିଵସତା ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନାମ୍ ॥୧-୧-
ରାମ ସେମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଦେଲେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ସମୟରେ।
ରକ୍ଷସାଂ ନିହତାନ୍ଯାସନ୍ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ । ତତୋ ଜ୍ଞାତିଵଧଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ॥୧-୧-
ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାପରେ ନିଜ ପରିଜନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ସହାଯଂ ଵରଯାମାସ ମାରୀଚଂ ନାମ ରାକ୍ଷସମ୍ । ଵାର୍ଯମାଣଃ ସୁବହୁଶୋ ମାରୀଚେନ ସ ରାଵଣଃ ॥୧-୧-
ସେ ସହାୟ ଭାବରେ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ବାଛିଲେ; ମାରୀଚ ବହୁବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ରାବଣ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଵିରୋଧୋ ବଲଵତା କ୍ଷମୋ ରାଵଣ ତେନ ତେ । ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ ॥୧-୧-
ମାରୀଚ ରାବଣକୁ କହିଲେ, 'ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'; କିନ୍ତୁ ଏହି କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି ରାବଣ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା—
ଜଗାମ ସହମାରୀଚସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ତଦା । ତେନ ମାଯାଵିନା ଦୂରମପଵାହ୍ଯ ନୃପାତ୍ମଜୌ ॥୧-୧-
—ମାରୀଚ ସହିତ ସେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ମାୟାବୀ ମାରୀଚ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଜହାର ଭାର୍ଯାଂ ରାମସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରଂ ହତ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ । ଗୃଧ୍ରଞ୍ଚ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍ ॥୧-୧-
ସେ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲେ, ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁକୁ ମାରିଦେଇ; ମୃତ୍ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି ଏବଂ ମୈଥିଳୀ ଶୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଶୁଣି—
ରାଘଵଃ ଶୋକସଂତପ୍ତୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତତସ୍ତେନୈଵ ଶୋକେନ ଗୃଧ୍ରଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ ॥୧-୧-
ରାଘବ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତିନି ଜଟାୟୁ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦାହ କଲେ।
ମାର୍ଗମାଣୋ ଵନେ ସୀତାଂ ରାକ୍ଷସଂ ସନ୍ଦଦର୍ଶ ହ । କବନ୍ଧଂ ନାମ ରୂପେଣ ଵିକୃତଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୧-
ସୀତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି କୁରୁପ ଦାନବ, ଯାହାର ନାମ କବନ୍ଧ, ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ।
ତନ୍ନିହତ୍ଯ ମହାବାହୁର୍ଦଦାହ ସ୍ଵର୍ଗତଶ୍ଚ ସଃ । ସ ଚାସ୍ଯ କଥଯାମାସ ଶବରୀଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ ॥୧-୧-
ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଦହନ କଲେ। କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଶବରୀ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଶ୍ରମଣାଂ ଧର୍ମନିପୁଣାମଭିଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ । ସୋଽଭ୍ଯ ଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜାଃ ଶବରୀଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ ॥୧-୧-
“ଧର୍ମରେ ଦକ୍ଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଶବରୀଙ୍କୁ ଯାଉ,” ବୋଲି କବନ୍ଧ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଶବରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଶବର୍ଯା ପୂଜିତଃ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ପମ୍ପାତୀରେ ହନୁମତା ସଙ୍ଗତୋ ଵାନରେଣ ହ ॥୧-୧-
ଶବରୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ପମ୍ପା ଝିଲିର କୂଳରେ ବାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ହନୁମଦ୍ଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶଂସଦ୍ରାମୋ ମହାବଲଃ ॥୧-୧-
ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।
ଆଦିତସ୍ତଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚାପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵାନରଃ ॥୧-୧-
ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ, ଆରମ୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଦେଲେ। ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ କଥା ସବୁ ଶୁଣିଲେ।
ଚକାର ସଖ୍ଯଂ ରାମେଣ ପ୍ରୀତଶ୍ଚୈଵାଗ୍ନିସାକ୍ଷିକମ୍ । ତତୋ ଵାନରରାଜେନ ଵୈରାନୁକଥନଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧-
ସୁଗ୍ରୀବ ଆଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଠନ କଲେ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାପରେ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାର କଥା କହାଯାଇଲା।
ରାମାଯାଵେଦିତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଯାତ୍ ଦୁଃଖିତେନ ଚ । ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଞ୍ଚ ରାମେଣ ତଦା ଵାଲିଵଧଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧-
ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ନେହଭରା ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ଭାଲିଙ୍କୁ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଵାଲିନଶ୍ଚ ବଲଂ ତତ୍ର କଥଯାମାସ ଵାନରଃ । ସୁଗ୍ରୀଵଃ ଶଙ୍କିତଶ୍ଚାସୀନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯେଣ ରାଘଵେ ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ଭାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ ଓ ସେ ସଦା ରାଘବଙ୍କ ଶୌର୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ।
ରାଘଵପ୍ରତ୍ଯଯାର୍ଥଂ ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ କାଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ମହାପର୍ଵତସନ୍ନିଭମ୍ ॥୧-୧-
ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତି ପାଇଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଡୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଦେହ, ଯାହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଥିଲା, ଦେଖାଇଦେଲେ।
ଉତ୍ସ୍ମଯିତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚାସ୍ତି ମହାବଲଃ । ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଚିକ୍ଷେପ ସଂପୂର୍ଣଂ ଦଶଯୋଜନମ୍ ॥୧-୧-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ହସି, ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଉଁର ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ।
ବିଭେଦ ଚ ପୁନସ୍ସାଲାନ୍ ସପ୍ତୈକେନ ମହେଷୁଣା । ଗିରିଂ ରସାତଲଞ୍ଚୈଵ ଜନଯନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ତଥା ॥୧-୧-
ପୁନି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣରେ ରାମ ସାତଟି ସାଳ ଗଛ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ତଳଭୂମିକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଜଗାଇଲେ।
ତତଃ ପ୍ରୀତମନାସ୍ତେନ ଵିଶ୍ଵସ୍ତସ୍ସ ମହାକପିଃ । କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ରାମସହିତୋ ଜଗାମ ଚ ଗୁହାଂ ତଦା ॥୧-୧-
ଏହା ଦେଖି ସୁନିଶ୍ଚିତ ଓ ଖୁସି ହୋଇ, ବଡ଼ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ସହିତ କିଶ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ଗଲେ।
ତତୋଽଗର୍ଜଦ୍ଧରିଵରଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହେମପିଙ୍ଗଲଃ । ତେନ ନାଦେନ ମହତା ନିର୍ଜଗାମ ହରୀଶ୍ଵରଃ ॥୧-୧-
ତାପରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ସୁଗ୍ରୀବ, ସବୁ ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାନର ମହାରାଜ ଭାଲି ବାହାରିଆସିଲେ।
ଅନୁମାନ୍ଯ ତଦା ତାରାଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ । ନିଜଘାନ ଚ ତତ୍ରୈନଂ ଶରେଣୈକେନ ରାଘଵଃ ॥୧-୧-
ତାରାଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଭାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମିଶିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଏକ ମାତ୍ର ବାଣରେ ଭାଲିଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।