सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी। इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्
ती तेजस्विनी आपल्या पतीजवळ गेली आणि बाणाने घायाळ झालेल्या, हत्तीप्रमाणे भासणाऱ्या वालीला तिने मिठी मारली.
वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा। तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा
शोकाने व्याकुळ मनाने, तारा जणू मुळासकट उपटलेल्या वेलीसारखी, पर्वतासारख्या वानरावर शोक करत होती.
रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर। किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे
हे रणात पराक्रमी, वानरांमध्ये श्रेष्ठ वीर, मी समोर उभी असताना आज तू मला का बोलत नाहीस?
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्। नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः
उठ, वानरांतील वाघा, आणि आपल्या उत्तम शय्येवर जा; असे राजसत्ताधीश कधीच जमिनीवर पडून राहत नाहीत.
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप। गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे
हे पृथ्वीचे स्वामी, तुला ही धरती फार प्रिय आहे, म्हणूनच प्राण गेले तरी तू मला सोडून तिला आपल्या अंगाने बिलगतो आहेस.
व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता। किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता
हे वीर, आज तुझ्या धर्मनिष्ठ वागण्यामुळे स्पष्ट होते की, सुंदर किष्किंधा नगरी जणू स्वर्गाच्या मार्गावरच बांधली आहे.
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु। विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः
आपण दोघांनी मधुर सुवासिक वने फिरताना घालवलेले आनंदाचे क्षण, आता तू त्यांना पूर्णविराम दिलास.
निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे। त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे
आनंद आणि आशा हरपून, मी शोकाच्या समुद्रात बुडाले आहे, कारण तू, मोठ्या सैन्याचा सेनापती, आता या जगात राहिला नाहीस.
हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि। यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा
माझे हृदय खरोखरच मजबूत आहे, कारण तुला जमिनीवर पडलेले पाहूनही, शोकाने जळत असूनही, ते आज हजार तुकड्यांत फुटले नाही.
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः। यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप
सुग्रीवाची पत्नी तू घेतलीस आणि त्याला देशाबाहेर काढलेस; आता, हे वानरराजा, त्या कर्माचे फळ तुला मिळाले आहे.
निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता। यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी
तुझ्या भल्यासाठी मी हिताचे शब्द सांगितले, पण तू मोहाने मला नाकारलेस, वानरराजा. मी तुझ्या कल्याणाचीच इच्छा धरली होती.
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद। नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि
तुझ्या रूपामुळे, तारुण्यामुळे आणि दक्षिणेकडील मोहकतेमुळे, तू अप्सरांची मनं नक्कीच अस्वस्थ करशील, हे मानदायक श्रेष्ठ.
कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव। बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्
काळ हा नक्कीच जीवनाचा अंत करणारा आहे; त्याच्या जोरावर तू सुग्रीवाच्या अधीन गेलास, तुझ्या इच्छेविरुद्ध.
अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च। न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम्
वालीनला, जो दुसऱ्याशी लढत होता, मारूनही काकुत्स्थ वंशातील रामाला काहीही दुःख वाटत नाही, जरी हे कर्म निंदनीय असले तरी.
वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती। अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्
आता मी विधवा झाले आहे, दुःखाने व्याकुळ आहे. पूर्वी मी कधीच दयनीय नव्हते, ना दुःखाची सवय होती, पण आता अनाथासारखी जगणार आहे.
लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः। वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते
आंगद हा माझ्या लाडात वाढलेला, कोमल आणि सुखात राहिलेला मुलगा, आता माझ्या इच्छेवर जगावा लागेल, कारण त्याचा काका रागाने भरलेला आहे.
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्। दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति
माझ्या मुला, तुझ्या धर्मनिष्ठ आणि उत्तम वडिलांकडे नीट पाहा; पण त्यांचं दर्शन तुला आता फार दुर्मिळ होईल, बाळा.
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे। मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि
तू आपल्या मुलाला धीर दे आणि माझा निरोप सांग. त्याच्या डोक्यावर प्रेमाने चुंबन घे, कारण आता तू दूर प्रवासाला निघालाय.
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे। भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव
सुग्रीवा, आता तुझ्या मनातील इच्छा पूर्ण होईल; तुला रुमाही परत मिळेल. आता चिंता न करता राज्याचा उपभोग घे, कारण तुझा शत्रू असलेला भाऊ नष्ट झाला आहे.
किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे। इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर
मी अशी आक्रोश करतेय, तरीही तू, तुझ्या प्रियेला, उत्तर देत नाहीस का? वानरराजा, या सुंदर भुजा असलेल्या तुझ्या सर्व पत्नींकडे पाहा.
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः। परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः
तिचा आक्रोश ऐकून सर्व वानरी एकत्र आल्या आणि अंगदाला जवळ घेत, दुःखाने आणि वेदनेने व्याकुळ होऊन मोठ्याने रडू लागल्या.
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम्। न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम्
अंगदासारख्या शूर मुलाला सोडून तू इतक्या दिवसांसाठी दूर निघून गेलास का? असा गुणी, प्रिय आणि सुंदर मुलगा सोडून जाणं योग्य नाही.
यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो। क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ
दीर्घबाहू, मी विचार न करता काही तुझ्या मनाविरुद्ध केलं असेल तर, वानरवंशाच्या अधिपती, ते मला माफ कर. वीर, मी तुझ्या पायांवर डोके ठेवते.
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः। व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली
त्यानंतर तारा, इतर वानरींसोबत पतीच्या जवळ हळूहळू रडत बसली आणि निर्दोष सौंदर्य असलेली ती तिथेच, जिथे वाली पडला होता, उपवासाने प्राण सोडायचं ठरवते.
thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥४-
एकविसावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील एकविसावा सर्ग येथे संपला.
ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात्। शनैराश्वासयामास हनुमान् हरियूथपः
नंतर वानरांचा सेनापती हनुमान, आकाशातून पडलेल्या तारासारखी खाली पडलेल्या तारेला हळूवार धीर देऊ लागला.
गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्म फलहेतुकम्। अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम्
प्रत्येक जीव आपल्या गुणदोषांमुळे आणि कर्माच्या फळामुळे, मृत्यूनंतर सर्व शुभ-अशुभ फळं निश्चितपणे मिळवतो.
शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे। कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद्बुदोपमे
तू ज्याला शोक करावं असं आहे त्याचाच शोक करतेस, दीनावर दया करतेस; पण हे शरीर तर फुग्याच्या बुडबुड्यासारखं आहे, मग खरंच कोणासाठी शोक करावा?
अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया। आयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय
हा अङ्गद राजकुमार तुझ्या जिवंत मुलासारखा मानावा; त्याच्या भविष्यासाठी काय योग्य करता येईल, हे विचार कर.
जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम्। तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नेह लौकिकम्
तुला सृष्टीतील सर्व जीवांची येणं-जाणं ठरलेली आहे, हे माहीत आहे; म्हणून शहाण्यांनी नेहमी चांगलं करावं, केवळ सांसारिक गोष्टींमध्ये गुंतू नये.