सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि। हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्
जात असताना तिने आपल्या पतीला जमिनीवर पडलेले पाहिले—जो दानवांच्या राजांचा संहार करणारा आणि युद्धात कधीही मागे न हटणारा होता.
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्। महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्
जो इंद्रासारखा मोठ्या पर्वतांना वज्रासारखे फेकत असे, तो आता प्रचंड वाऱ्याने वेढलेला, मोठ्या मेघांच्या गडगडाटासारखा गर्जना करत होता.
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्। नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्। शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम्
इंद्रासारखी पराक्रमी, पण आता पावसाचा थांबलेला ढग जसा खाली पडतो तसा, गर्जणाऱ्यांतला भयंकर, एक वीर दुसऱ्या वीराने पाडलेला, मांसासाठी वाघाने मारलेल्या सिंहासारखा तो पडलेला होता.
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्। नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा
सर्व लोकांनी पूजलेला, ध्वजांनी आणि वेदिकांनी सजलेला, नागासाठी गरुडाने फोडलेल्या चैत्यासारखा तो नष्ट झालेला होता.
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्। रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम्
तीने रामाला, त्याच्या बलवान धनुष्यासह, लक्ष्मणाला आणि आपल्या पतीच्या धाकट्या भावालाही जवळ उभा असताना पाहिले.
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे। समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह
त्यांना मागे टाकून ती रणात पडलेल्या आपल्या पतीजवळ गेली आणि त्याला पाहून दुःखी होऊन गोंधळलेल्या अवस्थेत जमिनीवर कोसळली.
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी। रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः
झोपेतून उठल्यासारखी पुन्हा उभी राहून 'आर्यपुत्रा' असे हाक मारत ती आपल्या पतीला, मृत्यूच्या दोऱ्यांनी बांधलेला पाहून रडू लागली.
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव। विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्
ती कुररी पक्ष्यासारखी आक्रोश करताना पाहून सुग्रीवाला फार दुःख झाले, आणि अंगद तिथे आल्याचे पाहून त्याचे दुःख आणखी वाढले.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील वीसावा सर्ग ऐका.
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्। दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना
रामाच्या धनुष्यातून सुटलेल्या प्राणघातक बाणाने जमिनीवर पडलेला, चंद्रासारखा चेहरा असलेला वाली ताऱ्याने पाहिला.
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी। इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्
ती तेजस्विनी आपल्या पतीजवळ गेली आणि बाणाने घायाळ झालेल्या, हत्तीप्रमाणे भासणाऱ्या वालीला तिने मिठी मारली.
वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा। तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा
शोकाने व्याकुळ मनाने, तारा जणू मुळासकट उपटलेल्या वेलीसारखी, पर्वतासारख्या वानरावर शोक करत होती.
रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर। किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे
हे रणात पराक्रमी, वानरांमध्ये श्रेष्ठ वीर, मी समोर उभी असताना आज तू मला का बोलत नाहीस?
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्। नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः
उठ, वानरांतील वाघा, आणि आपल्या उत्तम शय्येवर जा; असे राजसत्ताधीश कधीच जमिनीवर पडून राहत नाहीत.
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप। गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे
हे पृथ्वीचे स्वामी, तुला ही धरती फार प्रिय आहे, म्हणूनच प्राण गेले तरी तू मला सोडून तिला आपल्या अंगाने बिलगतो आहेस.
व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता। किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता
हे वीर, आज तुझ्या धर्मनिष्ठ वागण्यामुळे स्पष्ट होते की, सुंदर किष्किंधा नगरी जणू स्वर्गाच्या मार्गावरच बांधली आहे.
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु। विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः
आपण दोघांनी मधुर सुवासिक वने फिरताना घालवलेले आनंदाचे क्षण, आता तू त्यांना पूर्णविराम दिलास.
निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे। त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे
आनंद आणि आशा हरपून, मी शोकाच्या समुद्रात बुडाले आहे, कारण तू, मोठ्या सैन्याचा सेनापती, आता या जगात राहिला नाहीस.
हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि। यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा
माझे हृदय खरोखरच मजबूत आहे, कारण तुला जमिनीवर पडलेले पाहूनही, शोकाने जळत असूनही, ते आज हजार तुकड्यांत फुटले नाही.
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः। यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप
सुग्रीवाची पत्नी तू घेतलीस आणि त्याला देशाबाहेर काढलेस; आता, हे वानरराजा, त्या कर्माचे फळ तुला मिळाले आहे.
निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता। यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी
तुझ्या भल्यासाठी मी हिताचे शब्द सांगितले, पण तू मोहाने मला नाकारलेस, वानरराजा. मी तुझ्या कल्याणाचीच इच्छा धरली होती.
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद। नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि
तुझ्या रूपामुळे, तारुण्यामुळे आणि दक्षिणेकडील मोहकतेमुळे, तू अप्सरांची मनं नक्कीच अस्वस्थ करशील, हे मानदायक श्रेष्ठ.
कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव। बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्
काळ हा नक्कीच जीवनाचा अंत करणारा आहे; त्याच्या जोरावर तू सुग्रीवाच्या अधीन गेलास, तुझ्या इच्छेविरुद्ध.
अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च। न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम्
वालीनला, जो दुसऱ्याशी लढत होता, मारूनही काकुत्स्थ वंशातील रामाला काहीही दुःख वाटत नाही, जरी हे कर्म निंदनीय असले तरी.
वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती। अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्
आता मी विधवा झाले आहे, दुःखाने व्याकुळ आहे. पूर्वी मी कधीच दयनीय नव्हते, ना दुःखाची सवय होती, पण आता अनाथासारखी जगणार आहे.
लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः। वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते
आंगद हा माझ्या लाडात वाढलेला, कोमल आणि सुखात राहिलेला मुलगा, आता माझ्या इच्छेवर जगावा लागेल, कारण त्याचा काका रागाने भरलेला आहे.
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्। दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति
माझ्या मुला, तुझ्या धर्मनिष्ठ आणि उत्तम वडिलांकडे नीट पाहा; पण त्यांचं दर्शन तुला आता फार दुर्मिळ होईल, बाळा.
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे। मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि
तू आपल्या मुलाला धीर दे आणि माझा निरोप सांग. त्याच्या डोक्यावर प्रेमाने चुंबन घे, कारण आता तू दूर प्रवासाला निघालाय.
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे। भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव
सुग्रीवा, आता तुझ्या मनातील इच्छा पूर्ण होईल; तुला रुमाही परत मिळेल. आता चिंता न करता राज्याचा उपभोग घे, कारण तुझा शत्रू असलेला भाऊ नष्ट झाला आहे.
किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे। इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर
मी अशी आक्रोश करतेय, तरीही तू, तुझ्या प्रियेला, उत्तर देत नाहीस का? वानरराजा, या सुंदर भुजा असलेल्या तुझ्या सर्व पत्नींकडे पाहा.