कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः। प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्
वानरपत्नीचे बोलणे ऐकून, इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे वानर योग्य वेळी त्या स्त्रीला योग्य शब्दांत उत्तर देऊ लागले.
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्। अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम्
तुझा मुलगा जिवंत असताना परत जा आणि अंगदाचे रक्षण कर. मृत्यू, रामाच्या रूपाने, वालीला मारून त्याला घेऊन चालला आहे.
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः। वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः
वालीने मोठाले झाडे आणि मोठमोठ्या दगडांचा मारा केला, तरीही वज्रासारख्या कठीण बाणांनी तो जणू वज्रानेच पडला.
अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम्। अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे
या वानरांच्या सैन्याचा पराभव होऊन ते सर्वत्र पळाले आहेत, कारण वानरांमधील वाघ, इंद्रासारखा तेजस्वी वाली मारला गेला आहे.
रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्। पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः
शूर वीरांनी नगरीचे रक्षण करावे आणि अंगदाचा युवराज म्हणून अभिषेक करावा; वानर आता वलीच्या पावलावर पाऊल ठेवणाऱ्या त्याच्या मुलाची सेवा करतील.
अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने। आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः
किंवा, सुंदर मुख असलेल्या सुभगे, तुला इथे दुसरे ठिकाण आवडत असेल तर, वानरांनी आजच लवकर किल्ल्यांत प्रवेश करावा.
अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः। लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम्
इथे काही वनात राहणारे वानर एकटे आहेत, काही आपल्या पत्नींसह आहेत; त्या लोभी आणि फसवणूक करणाऱ्यांपासून आम्हाला मोठी भीती वाटते.
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना। आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी
ती स्त्री अगदी जवळ उभी असताना तिचे शब्द ऐकून, सुंदर हास्य असलेल्या तिने स्वतःला शोभेल असे उत्तर दिले.
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना। कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति
माझ्या मुलाचा किंवा राज्याचा मला आता काय उपयोग, जेव्हा वानरांतील सिंह, माझा महान पती, आता नाहीसा झाला आहे?
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता। शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती
असे म्हणून ती रडत, शोकाने बेशुद्ध होऊन, दुःखात आपले डोके आणि छाती हातांनी मारत धावत निघून गेली.
सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि। हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्
जात असताना तिने आपल्या पतीला जमिनीवर पडलेले पाहिले—जो दानवांच्या राजांचा संहार करणारा आणि युद्धात कधीही मागे न हटणारा होता.
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्। महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्
जो इंद्रासारखा मोठ्या पर्वतांना वज्रासारखे फेकत असे, तो आता प्रचंड वाऱ्याने वेढलेला, मोठ्या मेघांच्या गडगडाटासारखा गर्जना करत होता.
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्। नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्। शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम्
इंद्रासारखी पराक्रमी, पण आता पावसाचा थांबलेला ढग जसा खाली पडतो तसा, गर्जणाऱ्यांतला भयंकर, एक वीर दुसऱ्या वीराने पाडलेला, मांसासाठी वाघाने मारलेल्या सिंहासारखा तो पडलेला होता.
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्। नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा
सर्व लोकांनी पूजलेला, ध्वजांनी आणि वेदिकांनी सजलेला, नागासाठी गरुडाने फोडलेल्या चैत्यासारखा तो नष्ट झालेला होता.
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्। रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम्
तीने रामाला, त्याच्या बलवान धनुष्यासह, लक्ष्मणाला आणि आपल्या पतीच्या धाकट्या भावालाही जवळ उभा असताना पाहिले.
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे। समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह
त्यांना मागे टाकून ती रणात पडलेल्या आपल्या पतीजवळ गेली आणि त्याला पाहून दुःखी होऊन गोंधळलेल्या अवस्थेत जमिनीवर कोसळली.
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी। रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः
झोपेतून उठल्यासारखी पुन्हा उभी राहून 'आर्यपुत्रा' असे हाक मारत ती आपल्या पतीला, मृत्यूच्या दोऱ्यांनी बांधलेला पाहून रडू लागली.
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव। विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्
ती कुररी पक्ष्यासारखी आक्रोश करताना पाहून सुग्रीवाला फार दुःख झाले, आणि अंगद तिथे आल्याचे पाहून त्याचे दुःख आणखी वाढले.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील वीसावा सर्ग ऐका.
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्। दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना
रामाच्या धनुष्यातून सुटलेल्या प्राणघातक बाणाने जमिनीवर पडलेला, चंद्रासारखा चेहरा असलेला वाली ताऱ्याने पाहिला.
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी। इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्
ती तेजस्विनी आपल्या पतीजवळ गेली आणि बाणाने घायाळ झालेल्या, हत्तीप्रमाणे भासणाऱ्या वालीला तिने मिठी मारली.
वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा। तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा
शोकाने व्याकुळ मनाने, तारा जणू मुळासकट उपटलेल्या वेलीसारखी, पर्वतासारख्या वानरावर शोक करत होती.
रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर। किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे
हे रणात पराक्रमी, वानरांमध्ये श्रेष्ठ वीर, मी समोर उभी असताना आज तू मला का बोलत नाहीस?
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्। नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः
उठ, वानरांतील वाघा, आणि आपल्या उत्तम शय्येवर जा; असे राजसत्ताधीश कधीच जमिनीवर पडून राहत नाहीत.
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप। गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे
हे पृथ्वीचे स्वामी, तुला ही धरती फार प्रिय आहे, म्हणूनच प्राण गेले तरी तू मला सोडून तिला आपल्या अंगाने बिलगतो आहेस.
व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता। किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता
हे वीर, आज तुझ्या धर्मनिष्ठ वागण्यामुळे स्पष्ट होते की, सुंदर किष्किंधा नगरी जणू स्वर्गाच्या मार्गावरच बांधली आहे.
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु। विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः
आपण दोघांनी मधुर सुवासिक वने फिरताना घालवलेले आनंदाचे क्षण, आता तू त्यांना पूर्णविराम दिलास.
निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे। त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे
आनंद आणि आशा हरपून, मी शोकाच्या समुद्रात बुडाले आहे, कारण तू, मोठ्या सैन्याचा सेनापती, आता या जगात राहिला नाहीस.
हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि। यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा
माझे हृदय खरोखरच मजबूत आहे, कारण तुला जमिनीवर पडलेले पाहूनही, शोकाने जळत असूनही, ते आज हजार तुकड्यांत फुटले नाही.
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः। यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप
सुग्रीवाची पत्नी तू घेतलीस आणि त्याला देशाबाहेर काढलेस; आता, हे वानरराजा, त्या कर्माचे फळ तुला मिळाले आहे.