प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्
मी वानरांच्या उपस्थितीत दिलेली शपथ, ती मी कशी मोडू? माझ्यासारख्या माणसाने शपथ कधीच दुर्लक्ष करू नये.
तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः। शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम्
म्हणून, या सर्व मोठ्या आणि धर्मयुक्त कारणांसाठी, तुझ्यावर योग्य ती शिक्षा देणं योग्य आहे; तू ती मान्य करावी.
सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः। वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता
कुठल्याही प्रकारे, तुझ्यावर केलेली शिक्षा ही धर्म म्हणूनच पाहावी; मैत्रीच्या नात्यात मदत करताना नेहमी धर्माचाच विचार करावा.
शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया
तूही ते कर्तव्य धर्मानेच पार पाडू शकतोस; मनूने दोन उत्तम श्लोक गायले आहेत, जे धर्म जाणणाऱ्यांनी स्वीकारले, आणि मीही तेच आचरण केले.
राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा
राजे जेव्हा शिक्षा करतात, तेव्हा पाप करणारे लोक शुद्ध होतात आणि पुण्यवानांसारखे स्वर्गाला जातात.
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते। राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्
शिक्षा दिल्यावर किंवा माफ केल्यावर चोर पापातून मुक्त होतो; पण राजा जर पाप करणाऱ्याला शिक्षा दिली नाही, तर तो स्वतःच दोषी ठरतो.
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्। श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया
माझ्या कुलातील मोठ्या माणसाने, म्हणजेच माझ्या पूर्वज मंधात्रीने, एक भयंकर संकट मागितलं होतं; जसं एका तपस्व्याने पाप केलं, तसंच पाप तू केलंस.
अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः। प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः
इतर राजेही जर निष्काळजीपणाने पाप करतात, तरी ते प्रायश्चित्त करतात आणि त्यामुळे त्यांचं पाप धुतलं जातं.
तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः। वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः
म्हणून आता दुःख करू नकोस. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, हा वध धर्माने ठरलेला आहे. आपण आपल्या इच्छेने काहीही करू शकत नाही.
शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव। तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि
आणखी एक कारण सांगतो, ते ऐक. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, ते ऐकल्यावर, हे वीर, तुला राग येऊ नये.
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव। वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः
मला याबद्दल ना दुःख आहे ना राग, हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा. माणसे जाळ्या, दोर, आणि वेगवेगळ्या सापळ्यांनी
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान्। प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान्
लपून किंवा उघडपणे, अनेक प्राणी पकडतात—पळणारे, घाबरलेले, निष्काळजी, किंवा ठाम उभे असलेले.
प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम्। विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते
मांस खाणारे माणसे निष्काळजी असो वा सावध, मागे वळलेले असो वा समोर, सर्व प्राण्यांना मारतात; आणि यात काहीच दोष नाही.
यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः। तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर। अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि
राजर्षी, जे धर्म जाणतात, ते इथे शिकार करतात. म्हणून, हे वानरा, तू युद्धात माझ्या बाणाने मारला गेलास, लढत असलास किंवा नसलास, कारण तू झाडावर राहणारा प्राणी आहेस.
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च। राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः
धर्म, जीवन आणि चांगले भाग्य हे दुर्मिळ असते, आणि हे सर्व राजेच देतात, हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, यात शंका नाही.
तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्। देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले
त्यांना मारू नये, शिव्याही द्यायच्या नाहीत, अपमान करू नये किंवा वाईट बोलू नये; कारण हेच देव मानव रूपात पृथ्वीवर वावरतात.
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः। विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्
पण तू धर्म समजून न घेता फक्त रागावर भर दिलास आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या धर्मात मला दोष देतोस.
एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्। न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः
रामाने असे म्हटल्यावर वाली खूपच व्याकुळ झाला; आणि धर्म समजल्यावर त्याला राघवात काहीच दोष वाटला नाही.
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः। यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः
मग वानरांचा राजा हात जोडून रामाला म्हणाला, 'तू जे काही सांगितलेस, हे नरश्रेष्ठा, ते अगदी खरे आहे—यात शंका नाही.'
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्। यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम्
श्रेष्ठ व्यक्तीच श्रेष्ठाला उत्तर देऊ शकतो, कनिष्ठ नाही. मी आधी चुकून काही अयोग्य किंवा दुखावणारे बोललो असेल—
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव। त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः। कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया
तरीसुद्धा, हे राघवा, त्यात माझा दोष धरू नकोस; कारण तू सत्य जाणणारा आहेस, लोकांच्या हिताचा विचार करणारा आहेस, आणि योग्य कृती व कारण समजण्यात तुझी बुद्धी नेहमीच स्पष्ट व स्थिर आहे.
मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्। धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय
मीही जाणूनबुजून किंवा नकळत धर्माचा भंग केला असेल, तर, हे धर्म जाणणारा, धर्माला धरून तू मला योग्य शब्दांनी समजाव.
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः। उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः
डोळ्यात अश्रू आणि गळा दाटलेला, वाली वेदनेने किंकाळी देत हळूहळू रामाकडे पाहत म्हणाला, जणू चिखलात अडकलेला हत्ती.
न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्। यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम्
मी स्वतःसाठी, तारासाठी किंवा नातेवाईकांसाठी एवढे दुःख करत नाही, जितके माझ्या गुणी आणि सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेल्या अंगदासाठी वाटते.
स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः। तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति
माझ्या दर्शनावाचून, लहानपणापासून जपलेला तो माझा मुलगा, जणू तलावातील पाणी आटल्यावर तो सुकतो तसा, हळूहळू कोमेजून जाईल.
बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः। तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः
तो अजून लहान आहे, त्याची समज पूर्ण झालेली नाही, आणि तो माझा एकुलता एक प्रिय मुलगा आहे. हे राम, ताराचा हा बलाढ्य पुत्र तुझ्याकडून नक्कीच जपला गेला पाहिजे.
सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्। त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः
सुग्रीव आणि अङ्गद यांच्याबद्दल तू आपली सर्वोत्तम बुद्धी वापर. कारण तूच त्यांच्या रक्षणासाठी आणि योग्य-अयोग्य काय हे ठरवण्यासाठी योग्य मार्गदर्शक आहेस.
या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या। सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि
राजा, जशी वागणूक तू भरत आणि लक्ष्मण यांच्याशी करतोस, तशीच वागणूक सुग्रीव आणि अङ्गद यांच्याशीही करावी, हे तुला विचारात घ्यायला हवं.
मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्। सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि
माझ्या चुकीमुळे दोषी ठरलेली, तपस्विनी तारा हिला सुग्रीव कधीही दुर्लक्ष करणार नाही, याची जशी तू काळजी घेतोस, तशीच वाग.
त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्। त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना
तुझ्या कृपेने आणि तुझ्या इच्छेनुसार वागणाऱ्याला राज्य चालवता येईल, कारण तो तुझ्या मनाप्रमाणेच वागतो.