चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः। जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्
अरे, तू स्वतः चंचल असून, अशा चंचल आणि मनावर ताबा नसलेल्या वानरांच्या गराड्यात बसून, जणू एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्यांमध्ये सल्ला घेतो तसं, काय पाहतोस?
अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते। नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि
मी तुला स्पष्ट आणि खरी गोष्ट सांगतो आहे; फक्त रागाच्या भरात मला दोष देणं योग्य नाही.
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्
या सुग्रीवासारख्या मोठ्या मनाच्या वानरराजाच्या अस्तित्वात असतानाही, तू आपल्या सून रुमेच्या बाबतीत वाईट कृत्य केलंस.
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर। भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः
म्हणून, वानरा, तू धर्म सोडून केवळ इच्छेच्या मागे लागलास, आणि भावाच्या पत्नीवर वाईट नजरेने पाहिलंस, त्यासाठी हा दंड ठरवला आहे.
नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः। दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप
जो लोकांच्या रीतिरिवाजांच्या विरुद्ध वागत असतो आणि नीती सोडतो, त्याला शिक्षा सोडून दुसरा कोणताही उपाय मला दिसत नाही, हे वानरांच्या प्रमुखा.
न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः। औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः
मी क्षत्रिय असून, कुलीन घरात जन्म घेतलेला आहे; म्हणूनच, स्वतःच्या वडिलांची, सख्ख्या बहिणीची किंवा लहान भावाच्या पत्नीची इच्छा धरून जवळ जाण्याचं पाप मी कधीच सहन करणार नाही.
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः। भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः
कोणताही पुरुष जर अशा स्त्रीकडे वासनेने जातो, तर त्याला मृत्युदंडच ठरवला आहे; पण भरत हा राजा आहे, आणि आम्ही त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो.
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्। गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्
तू धर्माचा भंग केलास, मग ज्याला धर्माची जाणीव आहे आणि जो धर्म पाळतो, त्याने मोठ्यांच्या कर्तव्याचा भंग कसा दुर्लक्ष करावा?
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर। त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः
भरत वासनेच्या आहारी गेलेल्यांना आवरण्याच्या कामात आहे; आणि आम्ही, हे वानरराजा, भरताच्या आज्ञेची मर्यादा ठरवून, तुझ्यासारख्या मर्यादा ओलांडणाऱ्यांना आवरण्याचा निर्धार केला आहे.
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे
माझं सुग्रीवासोबतचं मैत्र्य तसंच आहे जसं लक्ष्मणासोबत आहे; आणि त्याच्या पत्नी व राज्यासाठी हे माझ्या कल्याणाचं कारण आहे.
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्
मी वानरांच्या उपस्थितीत दिलेली शपथ, ती मी कशी मोडू? माझ्यासारख्या माणसाने शपथ कधीच दुर्लक्ष करू नये.
तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः। शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम्
म्हणून, या सर्व मोठ्या आणि धर्मयुक्त कारणांसाठी, तुझ्यावर योग्य ती शिक्षा देणं योग्य आहे; तू ती मान्य करावी.
सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः। वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता
कुठल्याही प्रकारे, तुझ्यावर केलेली शिक्षा ही धर्म म्हणूनच पाहावी; मैत्रीच्या नात्यात मदत करताना नेहमी धर्माचाच विचार करावा.
शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया
तूही ते कर्तव्य धर्मानेच पार पाडू शकतोस; मनूने दोन उत्तम श्लोक गायले आहेत, जे धर्म जाणणाऱ्यांनी स्वीकारले, आणि मीही तेच आचरण केले.
राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा
राजे जेव्हा शिक्षा करतात, तेव्हा पाप करणारे लोक शुद्ध होतात आणि पुण्यवानांसारखे स्वर्गाला जातात.
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते। राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्
शिक्षा दिल्यावर किंवा माफ केल्यावर चोर पापातून मुक्त होतो; पण राजा जर पाप करणाऱ्याला शिक्षा दिली नाही, तर तो स्वतःच दोषी ठरतो.
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्। श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया
माझ्या कुलातील मोठ्या माणसाने, म्हणजेच माझ्या पूर्वज मंधात्रीने, एक भयंकर संकट मागितलं होतं; जसं एका तपस्व्याने पाप केलं, तसंच पाप तू केलंस.
अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः। प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः
इतर राजेही जर निष्काळजीपणाने पाप करतात, तरी ते प्रायश्चित्त करतात आणि त्यामुळे त्यांचं पाप धुतलं जातं.
तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः। वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः
म्हणून आता दुःख करू नकोस. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, हा वध धर्माने ठरलेला आहे. आपण आपल्या इच्छेने काहीही करू शकत नाही.
शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव। तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि
आणखी एक कारण सांगतो, ते ऐक. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, ते ऐकल्यावर, हे वीर, तुला राग येऊ नये.
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव। वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः
मला याबद्दल ना दुःख आहे ना राग, हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा. माणसे जाळ्या, दोर, आणि वेगवेगळ्या सापळ्यांनी
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान्। प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान्
लपून किंवा उघडपणे, अनेक प्राणी पकडतात—पळणारे, घाबरलेले, निष्काळजी, किंवा ठाम उभे असलेले.
प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम्। विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते
मांस खाणारे माणसे निष्काळजी असो वा सावध, मागे वळलेले असो वा समोर, सर्व प्राण्यांना मारतात; आणि यात काहीच दोष नाही.
यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः। तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर। अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि
राजर्षी, जे धर्म जाणतात, ते इथे शिकार करतात. म्हणून, हे वानरा, तू युद्धात माझ्या बाणाने मारला गेलास, लढत असलास किंवा नसलास, कारण तू झाडावर राहणारा प्राणी आहेस.
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च। राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः
धर्म, जीवन आणि चांगले भाग्य हे दुर्मिळ असते, आणि हे सर्व राजेच देतात, हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, यात शंका नाही.
तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्। देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले
त्यांना मारू नये, शिव्याही द्यायच्या नाहीत, अपमान करू नये किंवा वाईट बोलू नये; कारण हेच देव मानव रूपात पृथ्वीवर वावरतात.
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः। विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्
पण तू धर्म समजून न घेता फक्त रागावर भर दिलास आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या धर्मात मला दोष देतोस.
एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्। न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः
रामाने असे म्हटल्यावर वाली खूपच व्याकुळ झाला; आणि धर्म समजल्यावर त्याला राघवात काहीच दोष वाटला नाही.
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः। यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः
मग वानरांचा राजा हात जोडून रामाला म्हणाला, 'तू जे काही सांगितलेस, हे नरश्रेष्ठा, ते अगदी खरे आहे—यात शंका नाही.'
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्। यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम्
श्रेष्ठ व्यक्तीच श्रेष्ठाला उत्तर देऊ शकतो, कनिष्ठ नाही. मी आधी चुकून काही अयोग्य किंवा दुखावणारे बोललो असेल—