इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना। मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि
ही इक्ष्वाकूंची भूमी, डोंगर, जंगल आणि वनांसह, प्राणी, पक्षी आणि माणसांच्या रक्षणासाठी आणि शिक्षा देण्यासाठी आहे.
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः
ती भूमी धर्मात्मा, सत्यवंत आणि सरळ असा भरत, जो धर्म, काम आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणतो, आणि शिक्षा व कृपा यात आनंद मानतो, तो राखतो.
नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्। विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्
त्याच्यात नीती आणि शिस्त दोन्ही आहेत, सत्य घट्ट आहे; आणि जसा पाहिलं तसा तो पराक्रमी, काळ आणि जागेचं ज्ञान असलेला राजा आहे.
तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः। चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः
त्या धर्मप्रिय राजाच्या आज्ञेने, आम्ही आणि इतर राजे, संपूर्ण पृथ्वीवर धर्म टिकवण्यासाठी फिरतो.
तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले। पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम्
राजांमध्ये वाघासारखा, धर्मावर प्रेम करणारा भरत अख्ख्या पृथ्वीचं रक्षण करत असताना, कोण धर्माच्या विरुद्ध वागेल?
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः। भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि
आम्ही आमच्या स्वतःच्या श्रेष्ठ धर्मात ठाम राहून, भरताची आज्ञा डोळ्यासमोर ठेवून, मार्गभ्रष्ट झालेल्यांना योग्य पद्धतीने आवरतो.
त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः। कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि
पण तुझा धर्म बिघडलेला आहे, तुझे कृत्य निंदनीय आहे, तू इच्छेच्या अधीन आहेस, आणि राजमार्गावर नाहीस.
ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति। त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः
मोठा भाऊ, वडील किंवा जो विद्या देतो, हे तिघेही धर्माच्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठी वडिलांसमान मानावे.
यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः। पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्
लहान मुलगा किंवा गुणी शिष्य, हे पुत्रासारखे मानावेत; हे तिघेही पुत्रासारखे समजावेत, आणि यात धर्म हेच कारण आहे.
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम। हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्
प्लवंगमा, सज्जनांचा धर्म फार सूक्ष्म आणि समजायला कठीण असतो; सर्व प्राण्यांच्या हृदयात असलेला आत्मा, काय चांगलं आणि काय वाईट हे जाणतो.
चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः। जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्
अरे, तू स्वतः चंचल असून, अशा चंचल आणि मनावर ताबा नसलेल्या वानरांच्या गराड्यात बसून, जणू एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्यांमध्ये सल्ला घेतो तसं, काय पाहतोस?
अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते। नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि
मी तुला स्पष्ट आणि खरी गोष्ट सांगतो आहे; फक्त रागाच्या भरात मला दोष देणं योग्य नाही.
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्
या सुग्रीवासारख्या मोठ्या मनाच्या वानरराजाच्या अस्तित्वात असतानाही, तू आपल्या सून रुमेच्या बाबतीत वाईट कृत्य केलंस.
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर। भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः
म्हणून, वानरा, तू धर्म सोडून केवळ इच्छेच्या मागे लागलास, आणि भावाच्या पत्नीवर वाईट नजरेने पाहिलंस, त्यासाठी हा दंड ठरवला आहे.
नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः। दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप
जो लोकांच्या रीतिरिवाजांच्या विरुद्ध वागत असतो आणि नीती सोडतो, त्याला शिक्षा सोडून दुसरा कोणताही उपाय मला दिसत नाही, हे वानरांच्या प्रमुखा.
न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः। औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः
मी क्षत्रिय असून, कुलीन घरात जन्म घेतलेला आहे; म्हणूनच, स्वतःच्या वडिलांची, सख्ख्या बहिणीची किंवा लहान भावाच्या पत्नीची इच्छा धरून जवळ जाण्याचं पाप मी कधीच सहन करणार नाही.
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः। भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः
कोणताही पुरुष जर अशा स्त्रीकडे वासनेने जातो, तर त्याला मृत्युदंडच ठरवला आहे; पण भरत हा राजा आहे, आणि आम्ही त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो.
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्। गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्
तू धर्माचा भंग केलास, मग ज्याला धर्माची जाणीव आहे आणि जो धर्म पाळतो, त्याने मोठ्यांच्या कर्तव्याचा भंग कसा दुर्लक्ष करावा?
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर। त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः
भरत वासनेच्या आहारी गेलेल्यांना आवरण्याच्या कामात आहे; आणि आम्ही, हे वानरराजा, भरताच्या आज्ञेची मर्यादा ठरवून, तुझ्यासारख्या मर्यादा ओलांडणाऱ्यांना आवरण्याचा निर्धार केला आहे.
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे
माझं सुग्रीवासोबतचं मैत्र्य तसंच आहे जसं लक्ष्मणासोबत आहे; आणि त्याच्या पत्नी व राज्यासाठी हे माझ्या कल्याणाचं कारण आहे.
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्
मी वानरांच्या उपस्थितीत दिलेली शपथ, ती मी कशी मोडू? माझ्यासारख्या माणसाने शपथ कधीच दुर्लक्ष करू नये.
तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः। शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम्
म्हणून, या सर्व मोठ्या आणि धर्मयुक्त कारणांसाठी, तुझ्यावर योग्य ती शिक्षा देणं योग्य आहे; तू ती मान्य करावी.
सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः। वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता
कुठल्याही प्रकारे, तुझ्यावर केलेली शिक्षा ही धर्म म्हणूनच पाहावी; मैत्रीच्या नात्यात मदत करताना नेहमी धर्माचाच विचार करावा.
शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया
तूही ते कर्तव्य धर्मानेच पार पाडू शकतोस; मनूने दोन उत्तम श्लोक गायले आहेत, जे धर्म जाणणाऱ्यांनी स्वीकारले, आणि मीही तेच आचरण केले.
राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा
राजे जेव्हा शिक्षा करतात, तेव्हा पाप करणारे लोक शुद्ध होतात आणि पुण्यवानांसारखे स्वर्गाला जातात.
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते। राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्
शिक्षा दिल्यावर किंवा माफ केल्यावर चोर पापातून मुक्त होतो; पण राजा जर पाप करणाऱ्याला शिक्षा दिली नाही, तर तो स्वतःच दोषी ठरतो.
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्। श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया
माझ्या कुलातील मोठ्या माणसाने, म्हणजेच माझ्या पूर्वज मंधात्रीने, एक भयंकर संकट मागितलं होतं; जसं एका तपस्व्याने पाप केलं, तसंच पाप तू केलंस.
अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः। प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः
इतर राजेही जर निष्काळजीपणाने पाप करतात, तरी ते प्रायश्चित्त करतात आणि त्यामुळे त्यांचं पाप धुतलं जातं.
तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः। वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः
म्हणून आता दुःख करू नकोस. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, हा वध धर्माने ठरलेला आहे. आपण आपल्या इच्छेने काहीही करू शकत नाही.
शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव। तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि
आणखी एक कारण सांगतो, ते ऐक. हे वानरांमध्ये श्रेष्ठा, ते ऐकल्यावर, हे वीर, तुला राग येऊ नये.