पठन् द्विजो वागृषभत्वमीयात् । त् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ॥ वणिक् जनः पण्यफलत्वमीयात् । जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ॥१-१-
हे वाचल्याने ब्राह्मणाला उत्तम वाणी मिळते, क्षत्रियाला पृथ्वीचे राज्य मिळते, व्यापाऱ्याला व्यापारात यश मिळते आणि शूद्रालाही मोठेपण मिळते.
thumb|द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील दुसरा सर्ग ऐका.
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिम् ॥१-२-
नारदांचे ते शब्द ऐकून, वाक्पटू आणि धर्मात्मा वाल्मीकी आपल्या शिष्यांसह त्या महर्षीचा सन्मान करू लागला.
स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकं मुनिस्तदा । जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥१-२-
थोड्या वेळाने तो ऋषी देवांच्या लोकात गेला, आणि मग तो जाह्नवीच्या जवळ असलेल्या तमसा नदीच्या काठी गेला.
स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा । शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥१-२-
तेव्हा त्या मुनीने तमसा नदीच्या काठी जाऊन, जवळ उभ्या असलेल्या आपल्या शिष्याला तिथले चिखलरहित तीर्थ पाहून सांगितले.
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥१-२-
भरद्वाज, हे तीर्थ बघ, किती स्वच्छ आहे! या ठिकाणी पाणी निर्मळ आहे आणि चांगल्या माणसांच्या मनाला आनंद देणारे आहे.
न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम । इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥१-२-
बाळा, पाण्याचा कलश खाली ठेव आणि माझे झाडाचे वस्त्र दे. मी याच उत्तम तमसा तीर्थावर स्नान करीन.
एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥१-२-
महात्मा वाल्मीकींनी असे सांगितल्यावर, भरद्वाजाने नियमाने आपल्या गुरूंना झाडाचे वस्त्र दिले.
स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः । विचचार ह पश्यंस्तत् सर्वतो विपुलं वनम् ॥१-२-
शिष्याच्या हातातून झाडाचे वस्त्र घेऊन, इंद्रियांवर संयम ठेवून, तो सर्वदिशांनी त्या विस्तीर्ण वनात फिरू लागला.
तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् । ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिःस्वनम् ॥१-२-
त्याच्याजवळ एक कौरव पक्ष्यांचं जोडपं एकत्र फिरताना, एकमेकांपासून कधीही न वेगळं होणारं, आणि त्यांच्या गोड आवाजात गाताना, त्या ऋषींना दिसलं.
तस्मात् तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः । जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥१-२-
मग त्या जोडप्यातून एक नर पक्षी, वाईट हेतूने आलेल्या शिकाऱ्याने, त्या ऋषींच्या डोळ्यांसमोर, ठार मारला.
तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले । भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥१-२-
त्याचा जोडीदार रक्ताने माखलेला, जमिनीवर तडफडत असताना, त्याची मादी हे पाहून फार दुःखाने हंबरली.
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा । ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्त्रिणा सहितेन वै ॥१-२-
आपल्या जोडीदारापासून वेगळी पडलेली ती द्विज पक्षीण, तांबड्या डोक्याचा, सुंदर पिसारा असलेला, आणि मदमस्त असलेल्या आपल्या जोडीदारासाठी शोक करत राहिली.
तथाविधं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् । ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥१-२-
असा पक्षी शिकाऱ्याने ठार मारलेला पाहून, त्या धर्मात्मा ऋषींच्या मनात करुणा दाटून आली.
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः । निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥१-२-
मग त्या करुणेने भारावून, 'हे अधर्म आहे' असं मनात येऊन, रडणाऱ्या कौरविणीकडे पाहून ऋषी म्हणाले—
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१-२-
'शिकाऱ्या, तू कधीही चांगली कीर्ती मिळवू नकोस, कारण तू वासनेने पछाडून, या कौरव पक्ष्यांच्या जोडप्यातला एक मारलास.'
तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः । शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥१-२-
असं बोलताना, त्या ऋषींच्या मनात विचार आला—'या पक्ष्याच्या दुःखाने मी काय बोलून गेलो?'
चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् । शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥१-२-
मग तो बुद्धिमान आणि विचारशील ऋषी, मन एकाग्र करून, आपल्या शिष्याला म्हणाला—
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥१-२-
'माझ्या शोकातून ओघाने आलेला हा श्लोक, छंदबद्ध, अक्षरांची योग्य मांडणी असलेला, आणि स्वरबद्ध असावा, याप्रमाणेच राहो.'
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् । प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥१-२-
ऋषींच्या या उत्तम वचनांना शिष्याने आनंदाने स्वीकारलं, आणि गुरू त्याच्यावर खूष झाले.
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि । तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥१-२-
मग त्या तीर्थस्थळी विधिपूर्वक स्नान करून, ऋषी त्या प्रसंगाचा विचार करत परतले.
भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः । कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥१-२-
मग विनम्र आणि विद्वान भारद्वाज, पाण्याचा भरलेला कलश घेऊन, आपल्या गुरूंच्या मागे चालत गेला.
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् । उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥१-२-
शिष्याबरोबर आश्रमात प्रवेश करून, धर्मज्ञ ऋषी बसले, इतर गोष्टी सांगू लागले आणि ध्यानात मग्न झाले.
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः । चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥१-२-
मग जगाचा सृष्टीकर्ता, चार तोंडांचा, तेजस्वी ब्रह्मा स्वतः त्या श्रेष्ठ ऋषीला भेटायला आला.
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥१-२-
वाल्मीकींनी त्यांना पाहताच, ताबडतोब उठून, हात जोडून, मन एकाग्र करून, अत्यंत आश्चर्याने उभे राहिले.
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः । प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वा चैव निरामयम् ॥१-२-
त्यांनी त्या देवतेचे पाद्य, अर्घ्य, आसन आणि नमस्कार करून आदरपूर्वक स्वागत केले, आणि विधिपूर्वक वंदन करून, त्यांची कुशल विचारली.
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते । वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः ॥१-२-
मग तो भगवंत अत्यंत सन्मानित आसनावर बसला, आणि वाल्मीकी ऋषींनाही बसायला सांगितले.
ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽप्युपाविशदासने । उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षाल्लोकपितामहे ।॥१-२-
ब्रह्मदेवांची परवानगी मिळाल्यावर, तोही आपल्या आसनावर बसला. त्यावेळी सर्व जगाचा पितामह तिथे प्रत्यक्ष उपस्थित होता.
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः । पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।॥१-२-
त्या घटनेतच मन लावून वाल्मिकी ध्यानात मग्न झाला. वैरभाव मनात धरून पापी माणसाने केलेल्या क्रूर कृत्याचा तो विचार करू लागला.
यत् तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् । शोचन्नेव पुनः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं जगौ ॥१-२-
कसा सुंदर आवाज असलेला क्रौंच पक्षी कारण नसताना मारला गेला, याची शोक करताना, त्याने पुन्हा त्या क्रौंचीचा शोक करत हा श्लोक गायला.