न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्। आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव
मैथिलीला समुद्राच्या पाण्यात किंवा पाताळात ठेवली असती, तरी तुझ्या आज्ञेने मी तिला पांढऱ्या खच्चीसारखी परत आणली असती.
युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि। अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे
मी स्वर्गाला गेल्यावर सुग्रीवाने राज्य मिळवणं योग्य आहे; पण युद्धात तू अधर्माने मला मारणं अयोग्य आहे.
काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते। क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्
खरं आहे, हा जगाचा व्यवहार काळाच्या अधीन असतो; पण तुझ्याकडे काही कारण असेल तर योग्य उत्तर विचार करून सांगावं.
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा। समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः
असं म्हणून, बाणाच्या वेदनेने त्रस्त झालेला, तोंड कोरडं पडलेला, वानरराजाचा मोठ्या मनाचा मुलगा, सूर्यासारखा तेजस्वी रामाकडे पाहत गप्प बसला.
thumb|अष्टादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥४-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा अठरावा सर्ग ऐका.
इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा
वालीनं जरी कठोर शब्दांत, पण आदराने, धर्म आणि हिताचं बोललं, तरी राम त्या मरणाऱ्या वालीकडे पाहून शांत उभा राहिला.
तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्। उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्
तो वानरांचा श्रेष्ठ, तेज हरपलेला, जणू प्रकाश नसलेला सूर्य, पाणी गमावलेलं मेघ किंवा शांत झालेली ज्वाळा, असं रामानं पाहिलं.
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्। अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत्
त्या वेळी, धर्म, संपत्ती आणि गुणांनी युक्त अशा वानरांच्या श्रेष्ठाला, वालीनं दोष दिल्यावर, रामानं त्याला उत्तर दिलं.
धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्। अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे
धर्म, अर्थ, काम आणि लोकरीती यांचा विचार न करता, तू आज इथे बालिशपणानं मला का दोष देतोस?
अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान्। सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि
शहाण्या, वडीलधाऱ्यांचा किंवा गुरुंचा सल्ला न घेता, सौम्य वानरा, फक्त वानरांच्या चंचलपणामुळे, तू मला इथे बोलू इच्छितोस.
इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना। मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि
ही इक्ष्वाकूंची भूमी, डोंगर, जंगल आणि वनांसह, प्राणी, पक्षी आणि माणसांच्या रक्षणासाठी आणि शिक्षा देण्यासाठी आहे.
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः
ती भूमी धर्मात्मा, सत्यवंत आणि सरळ असा भरत, जो धर्म, काम आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणतो, आणि शिक्षा व कृपा यात आनंद मानतो, तो राखतो.
नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्। विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्
त्याच्यात नीती आणि शिस्त दोन्ही आहेत, सत्य घट्ट आहे; आणि जसा पाहिलं तसा तो पराक्रमी, काळ आणि जागेचं ज्ञान असलेला राजा आहे.
तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः। चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः
त्या धर्मप्रिय राजाच्या आज्ञेने, आम्ही आणि इतर राजे, संपूर्ण पृथ्वीवर धर्म टिकवण्यासाठी फिरतो.
तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले। पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम्
राजांमध्ये वाघासारखा, धर्मावर प्रेम करणारा भरत अख्ख्या पृथ्वीचं रक्षण करत असताना, कोण धर्माच्या विरुद्ध वागेल?
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः। भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि
आम्ही आमच्या स्वतःच्या श्रेष्ठ धर्मात ठाम राहून, भरताची आज्ञा डोळ्यासमोर ठेवून, मार्गभ्रष्ट झालेल्यांना योग्य पद्धतीने आवरतो.
त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः। कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि
पण तुझा धर्म बिघडलेला आहे, तुझे कृत्य निंदनीय आहे, तू इच्छेच्या अधीन आहेस, आणि राजमार्गावर नाहीस.
ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति। त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः
मोठा भाऊ, वडील किंवा जो विद्या देतो, हे तिघेही धर्माच्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठी वडिलांसमान मानावे.
यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः। पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्
लहान मुलगा किंवा गुणी शिष्य, हे पुत्रासारखे मानावेत; हे तिघेही पुत्रासारखे समजावेत, आणि यात धर्म हेच कारण आहे.
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम। हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्
प्लवंगमा, सज्जनांचा धर्म फार सूक्ष्म आणि समजायला कठीण असतो; सर्व प्राण्यांच्या हृदयात असलेला आत्मा, काय चांगलं आणि काय वाईट हे जाणतो.
चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः। जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्
अरे, तू स्वतः चंचल असून, अशा चंचल आणि मनावर ताबा नसलेल्या वानरांच्या गराड्यात बसून, जणू एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्यांमध्ये सल्ला घेतो तसं, काय पाहतोस?
अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते। नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि
मी तुला स्पष्ट आणि खरी गोष्ट सांगतो आहे; फक्त रागाच्या भरात मला दोष देणं योग्य नाही.
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्
या सुग्रीवासारख्या मोठ्या मनाच्या वानरराजाच्या अस्तित्वात असतानाही, तू आपल्या सून रुमेच्या बाबतीत वाईट कृत्य केलंस.
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर। भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः
म्हणून, वानरा, तू धर्म सोडून केवळ इच्छेच्या मागे लागलास, आणि भावाच्या पत्नीवर वाईट नजरेने पाहिलंस, त्यासाठी हा दंड ठरवला आहे.
नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः। दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप
जो लोकांच्या रीतिरिवाजांच्या विरुद्ध वागत असतो आणि नीती सोडतो, त्याला शिक्षा सोडून दुसरा कोणताही उपाय मला दिसत नाही, हे वानरांच्या प्रमुखा.
न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः। औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः
मी क्षत्रिय असून, कुलीन घरात जन्म घेतलेला आहे; म्हणूनच, स्वतःच्या वडिलांची, सख्ख्या बहिणीची किंवा लहान भावाच्या पत्नीची इच्छा धरून जवळ जाण्याचं पाप मी कधीच सहन करणार नाही.
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः। भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः
कोणताही पुरुष जर अशा स्त्रीकडे वासनेने जातो, तर त्याला मृत्युदंडच ठरवला आहे; पण भरत हा राजा आहे, आणि आम्ही त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो.
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्। गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्
तू धर्माचा भंग केलास, मग ज्याला धर्माची जाणीव आहे आणि जो धर्म पाळतो, त्याने मोठ्यांच्या कर्तव्याचा भंग कसा दुर्लक्ष करावा?
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर। त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः
भरत वासनेच्या आहारी गेलेल्यांना आवरण्याच्या कामात आहे; आणि आम्ही, हे वानरराजा, भरताच्या आज्ञेची मर्यादा ठरवून, तुझ्यासारख्या मर्यादा ओलांडणाऱ्यांना आवरण्याचा निर्धार केला आहे.
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे
माझं सुग्रीवासोबतचं मैत्र्य तसंच आहे जसं लक्ष्मणासोबत आहे; आणि त्याच्या पत्नी व राज्यासाठी हे माझ्या कल्याणाचं कारण आहे.