तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्। तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः
ताराने मला सत्य आणि हिताचं बोलून सावध केलं होतं, पण मोहामुळे मी ते दुर्लक्ष केलं आणि काळाच्या अधीन झालो.
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा। प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा
हे काकुत्स्था, तुझ्यासारखा रक्षक असतानाही पृथ्वी खरं अर्थाने सुरक्षित नाही, जशी सद्गुणी स्त्री अयोग्य नवऱ्याच्या हातात असते.
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः। कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना
फसवणूक करणारा, कपटी, नीच आणि खोट्या नम्रतेने वागणारा — असा पापी तू, मोठ्या आत्म्याच्या दशरथाचा कसा जन्मलास?
छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना। त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना
सदाचाराची सीमा तोडून, सज्जनांच्या धर्माचा भंग करून, धर्मरूपी अंकुश टाकून दिल्यावर, मी या रामरूपी हत्तीच्या हातून मारला गेलो.
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्। वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः
अशा अशुभ आणि अयोग्य कृत्य केल्यावर, जे सज्जनांनी निंदले आहे, तू जर ते सज्जनांच्या मध्ये सांगितलंस, तर काय सांगशील?
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः। अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम्
राम, आम्ही तटस्थ असताना तू दाखवलेली शौर्याची छटा मी पाहिली; पण जे तुझ्यावर अन्याय करतात, त्यांच्यावर असं धाडस मी तुझ्यात पाहत नाही.
दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज। अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया
राजपुत्रा, जर तू समोरासमोर माझ्याशी लढलास असतास, तर आज तू माझ्या हातून मारला जाऊन वैवस्वत देवाला पाहिलास असतास.
त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः। प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः
पण मी, कठीण असतानाही, तुझ्या अदृश्य हल्ल्यात मारला गेलो, जसा एखादा माणूस पापाच्या वशिला जाऊन झोपेत असताना सर्पदंशाने मरतो.
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया। मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः। मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेः
सुग्रीवावर प्रेमापोटी जर तू मला मारलंस, तर आधी मला तुझा हेतू सांगितला असतास, तर मी एका दिवसात मैथिलीला परत आणली असती.
राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम्। कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे
तुझ्या पत्नीचं अपहरण करणाऱ्या त्या दुष्ट राक्षसाला, म्हणजे रावणाला, मी गळ्यात दोरी बांधून जिवंतपणी तुझ्या समोर आणलं असतं.
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्। आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव
मैथिलीला समुद्राच्या पाण्यात किंवा पाताळात ठेवली असती, तरी तुझ्या आज्ञेने मी तिला पांढऱ्या खच्चीसारखी परत आणली असती.
युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि। अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे
मी स्वर्गाला गेल्यावर सुग्रीवाने राज्य मिळवणं योग्य आहे; पण युद्धात तू अधर्माने मला मारणं अयोग्य आहे.
काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते। क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्
खरं आहे, हा जगाचा व्यवहार काळाच्या अधीन असतो; पण तुझ्याकडे काही कारण असेल तर योग्य उत्तर विचार करून सांगावं.
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा। समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः
असं म्हणून, बाणाच्या वेदनेने त्रस्त झालेला, तोंड कोरडं पडलेला, वानरराजाचा मोठ्या मनाचा मुलगा, सूर्यासारखा तेजस्वी रामाकडे पाहत गप्प बसला.
thumb|अष्टादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥४-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा अठरावा सर्ग ऐका.
इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा
वालीनं जरी कठोर शब्दांत, पण आदराने, धर्म आणि हिताचं बोललं, तरी राम त्या मरणाऱ्या वालीकडे पाहून शांत उभा राहिला.
तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्। उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्
तो वानरांचा श्रेष्ठ, तेज हरपलेला, जणू प्रकाश नसलेला सूर्य, पाणी गमावलेलं मेघ किंवा शांत झालेली ज्वाळा, असं रामानं पाहिलं.
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्। अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत्
त्या वेळी, धर्म, संपत्ती आणि गुणांनी युक्त अशा वानरांच्या श्रेष्ठाला, वालीनं दोष दिल्यावर, रामानं त्याला उत्तर दिलं.
धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्। अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे
धर्म, अर्थ, काम आणि लोकरीती यांचा विचार न करता, तू आज इथे बालिशपणानं मला का दोष देतोस?
अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान्। सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि
शहाण्या, वडीलधाऱ्यांचा किंवा गुरुंचा सल्ला न घेता, सौम्य वानरा, फक्त वानरांच्या चंचलपणामुळे, तू मला इथे बोलू इच्छितोस.
इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना। मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि
ही इक्ष्वाकूंची भूमी, डोंगर, जंगल आणि वनांसह, प्राणी, पक्षी आणि माणसांच्या रक्षणासाठी आणि शिक्षा देण्यासाठी आहे.
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः
ती भूमी धर्मात्मा, सत्यवंत आणि सरळ असा भरत, जो धर्म, काम आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणतो, आणि शिक्षा व कृपा यात आनंद मानतो, तो राखतो.
नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्। विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्
त्याच्यात नीती आणि शिस्त दोन्ही आहेत, सत्य घट्ट आहे; आणि जसा पाहिलं तसा तो पराक्रमी, काळ आणि जागेचं ज्ञान असलेला राजा आहे.
तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः। चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः
त्या धर्मप्रिय राजाच्या आज्ञेने, आम्ही आणि इतर राजे, संपूर्ण पृथ्वीवर धर्म टिकवण्यासाठी फिरतो.
तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले। पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम्
राजांमध्ये वाघासारखा, धर्मावर प्रेम करणारा भरत अख्ख्या पृथ्वीचं रक्षण करत असताना, कोण धर्माच्या विरुद्ध वागेल?
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः। भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि
आम्ही आमच्या स्वतःच्या श्रेष्ठ धर्मात ठाम राहून, भरताची आज्ञा डोळ्यासमोर ठेवून, मार्गभ्रष्ट झालेल्यांना योग्य पद्धतीने आवरतो.
त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः। कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि
पण तुझा धर्म बिघडलेला आहे, तुझे कृत्य निंदनीय आहे, तू इच्छेच्या अधीन आहेस, आणि राजमार्गावर नाहीस.
ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति। त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः
मोठा भाऊ, वडील किंवा जो विद्या देतो, हे तिघेही धर्माच्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठी वडिलांसमान मानावे.
यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः। पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्
लहान मुलगा किंवा गुणी शिष्य, हे पुत्रासारखे मानावेत; हे तिघेही पुत्रासारखे समजावेत, आणि यात धर्म हेच कारण आहे.
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम। हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्
प्लवंगमा, सज्जनांचा धर्म फार सूक्ष्म आणि समजायला कठीण असतो; सर्व प्राण्यांच्या हृदयात असलेला आत्मा, काय चांगलं आणि काय वाईट हे जाणतो.