आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्। महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्
काळाच्या शेवटी पृथ्वीवर पडलेल्या सूर्याप्रमाणे, तितकाच पराक्रमी इंद्र किंवा सहन करायला कठीण असलेल्या उपेंद्रासारखा तो पडलेला होता.
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्। व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्
इंद्रपुत्र वायली, सोन्याच्या माळेनं सजलेला, रुंद छातीचा, बलाढ्य बाहूंचा, तेजस्वी चेहरा आणि सिंहासारखी डोळे असलेला, जमिनीवर पडलेला होता.
लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च। तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्
लक्ष्मणासोबत रामानं तो पडलेला वीर, जणू ज्योती विझलेला अग्नी, पाहिला आणि त्याच्याजवळ गेला.
बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव। उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
रामा-लक्ष्मण हे दोन्ही महाशूर भाऊ, त्या मान्यताप्राप्त वीराकडे हळूहळू पाहत, त्याच्याजवळ गेले.
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्
राघव राम आणि बलाढ्य लक्ष्मणाला समोर पाहून, वायलीनं कठोर पण नम्र आणि धर्मयुक्त शब्द बोलले.
स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः। अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्
पडलेला, तेज कमी झालेला, जणू एखादा असुर मारला गेल्यावर शुद्ध हरपतो तसा, तो गर्वाने आणि युद्धाचा अभिमान बाळगून, अर्थपूर्ण शब्द बोलू लागला.
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः
तू मनुष्यांचा राजा दशरथ यांचा सुपुत्र, सर्वत्र प्रसिद्ध आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. पण पाठ फिरवलेल्या शत्रूला मारून तुला कोणता गुण मिळाला? मी युद्धात संतापून तुझ्यामुळे प्राण सोडले.
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः। इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि
तू दयाळू, मोठ्या धैर्याचा, वचन पाळणारा आणि दृढनिश्चयी आहेस — असे तुझे यश पृथ्वीवर सर्व प्राणी सांगतात.
दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु
स्वतःवर संयम, मनावर ताबा, क्षमा, धर्म, धैर्य, सत्य आणि शौर्य — हे राजांचे गुण आहेत, राजन. तसेच वाईट करणाऱ्यांना शिक्षा देणेही.
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव। तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः
हे गुण आणि तुझा श्रेष्ठ वंश लक्षात घेऊन, ताऱ्याने मला रोखले तरी मी सुग्रीवाशी भेटायला आलो.
न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि। इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव
दुसऱ्याच्या हातून संतप्त आणि असावधान असताना तू मला मारू नये, अशीच माझ्या मनात भावना आली, जेव्हा मी तुला समोर पाहिले नाही.
स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्। जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्
तुझा आत्मा हरवलेला आहे, तू धर्माचा झेंडा असूनही अधार्मिक वागतोस, पापी वर्तन करतोस — जणू गवताने झाकलेला विहीर.
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्। नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्
तू सद्गुणी असल्याचा आव आणतोस, पण आतून पापी आहेस, जणू लपलेली आग. मी तुला ओळखू शकत नाही, कारण तू धर्माचा देखावा धरलाय.
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्। न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम्
तुझ्या राज्यात किंवा तुझ्या नगरात मी कधी पाप केले, तरी मी तुला कमी लेखले नाही. मग मी निरपराध असताना तू मला का मारलेस?
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्। मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्
मी वनात राहणारा वानर, नेहमी फळे-मुळे खाणारा, इथे तुझ्याशी लढत नव्हतो, तर दुसऱ्याशी युद्ध करत होतो —
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः। लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम्
तू मनुष्यराजाचा सुपुत्र, सर्वत्र प्रसिद्ध आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. राजन, तुझ्यात धर्माचे लक्षणही स्पष्ट दिसते.
कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः। धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्
कोणता क्षत्रिय कुळात जन्मलेला, शिक्षित आणि शंका नसलेला पुरुष, धर्माचे लक्षण दाखवत, क्रूर कर्म करील?
त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः। अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे
तू राघव कुळात जन्मलेला, धर्मनिष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहेस; मग चांगला दिसत असूनही, अशोभनीय वागणूक का करतोस?
साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु
साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, स्थैर्य आणि शौर्य — हे राजांचे गुण आहेत, राजन, तसेच वाईट करणाऱ्यांना शिक्षा देणेही.
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः। एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर
आम्ही वनात राहणारे, राम, मांस, मुळे आणि फळे खाणारे प्राणी आहोत; हीच आमची वृत्ती, पण तू माणसांत श्रेष्ठ आहेस, राजन.
भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च। तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा
भूमी, सोने, स्त्रिया आणि भांडणाची कारणे — हेच लोभाचे विषय असतात; मग माझ्या या वनातील फळांमध्ये तुला कोणता लोभ असू शकतो?
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि। राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः
नीती आणि विनय, तसेच शिक्षा आणि कृपा — हे राजाचे कर्तव्य आहे; राजवृत्ती शुद्ध असते, राजे केवळ इच्छेवर वागत नाहीत.
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः। राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः
पण तू इच्छेवर चालणारा, चटकन रागावणारा आणि अस्थिर आहेस; तुझ्या राजवृत्तीत मिश्रता आहे, आणि तू धनुष्यबाणातच रमतोस.
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता। इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर
तुला धर्माची कदर नाही, ना अर्थावर तुझा मन स्थिर आहे; तू इंद्रियांना आणि इच्छांना बळी पडतोस, मनुष्यांचा स्वामी.
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्। किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्
हे काकुत्स्था, मी काहीही अपराध न करता जर तू मला बाणाने मारलंस, तर सज्जनांच्या मध्ये तू हे लज्जास्पद कृत्य करून काय सांगशील?
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः। नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः
राजहत्यारा, ब्राह्मणहत्यारा, गायी मारणारा, चोर, जीव मारण्यात आसक्त, नास्तिक आणि दुसऱ्याच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा — हे सगळे नरकात जातात.
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः। लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः
दुसऱ्यांची चुगली करणारा, कंजूष, मित्रद्रोही आणि गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा — असे पापी लोक निश्चितच विनाशाला जातात, यात शंका नाही.
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्। अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः
सज्जन लोक माझं कातडं, केस आणि हाडं स्वीकारत नाहीत; आणि तुझ्यासारख्या धर्मशीलांनी माझं मांस खाणंही योग्य नाही.
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव। शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः
राघवा, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांना पाच नखांचे प्राणी खाण्यास परवानगी आहे — शल्यक, श्वाविध, गोधा, ससा आणि पाचवा म्हणजे कासव.
चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः। अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः
राम, ज्ञानी लोक माझं कातडं आणि हाडं स्पर्श करत नाहीत, आणि माझं मांसही खात नाहीत; तरी मी, पाच नखांचा प्राणी, तुझ्या हातून मारला गेलो.