thumb|सप्तदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील सतरावा सर्ग ऐका.
ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः। पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः
मग रणात कठोर असलेला वायली, रामाच्या बाणानं घायाळ होऊन, झाड जसा एकदम तोडला जातो तसा अचानक खाली कोसळला.
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः। अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः
सोन्याच्या तापलेल्या दागिन्यांनी मढवलेला त्याचा सारा देह जमिनीवर पडला, जणू इंद्राचा तेजस्वी ध्वज खाली पडावा.
अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे। नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी
माकड आणि अस्वलांचा तो अधिपती जमिनीवर पडल्यावर, जणू आकाशातून चंद्र नाहीसा झाला तशी पृथ्वी उजळली नाही.
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः। न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः
तो पडला असला तरी त्या महात्म्याच्या देहातून तेज, प्राण, सौंदर्य किंवा शौर्य काहीच कमी झालं नाही.
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता। दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा
इंद्रानं दिलेली, रत्नांनी सजलेली सोन्याची माळ त्या हरिप्रमुखाच्या प्राण, तेज आणि श्री यांना टिकवून धरत होती.
स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः। संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्
त्या सोन्याच्या माळेमुळे तो वीर हरियूथपति, संध्याकाळच्या प्रकाशानं कडेला उजळलेल्या मेघासारखा भासत होता.
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः। त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते
त्याची माळ, त्याचा देह आणि त्याच्या मर्मावर लागलेला बाण — ही तीनही अलंकार त्याच्या पडलेल्या अवस्थेतही शोभून दिसत होती.
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्। रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम्
रामाच्या धनुष्यातून सुटलेलं, वीरांना स्वर्गमार्ग दाखवणारं ते अस्त्र त्याला परमगतीकडे घेऊन गेलं.
तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम्
तो रणात पडलेला, जणू ज्योती विझलेला अग्नी किंवा पुण्य संपल्यावर देवलोकातून खाली पडलेला ययाति, असा दिसत होता.
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्। महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्
काळाच्या शेवटी पृथ्वीवर पडलेल्या सूर्याप्रमाणे, तितकाच पराक्रमी इंद्र किंवा सहन करायला कठीण असलेल्या उपेंद्रासारखा तो पडलेला होता.
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्। व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्
इंद्रपुत्र वायली, सोन्याच्या माळेनं सजलेला, रुंद छातीचा, बलाढ्य बाहूंचा, तेजस्वी चेहरा आणि सिंहासारखी डोळे असलेला, जमिनीवर पडलेला होता.
लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च। तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्
लक्ष्मणासोबत रामानं तो पडलेला वीर, जणू ज्योती विझलेला अग्नी, पाहिला आणि त्याच्याजवळ गेला.
बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव। उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
रामा-लक्ष्मण हे दोन्ही महाशूर भाऊ, त्या मान्यताप्राप्त वीराकडे हळूहळू पाहत, त्याच्याजवळ गेले.
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्
राघव राम आणि बलाढ्य लक्ष्मणाला समोर पाहून, वायलीनं कठोर पण नम्र आणि धर्मयुक्त शब्द बोलले.
स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः। अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्
पडलेला, तेज कमी झालेला, जणू एखादा असुर मारला गेल्यावर शुद्ध हरपतो तसा, तो गर्वाने आणि युद्धाचा अभिमान बाळगून, अर्थपूर्ण शब्द बोलू लागला.
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः
तू मनुष्यांचा राजा दशरथ यांचा सुपुत्र, सर्वत्र प्रसिद्ध आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. पण पाठ फिरवलेल्या शत्रूला मारून तुला कोणता गुण मिळाला? मी युद्धात संतापून तुझ्यामुळे प्राण सोडले.
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः। इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि
तू दयाळू, मोठ्या धैर्याचा, वचन पाळणारा आणि दृढनिश्चयी आहेस — असे तुझे यश पृथ्वीवर सर्व प्राणी सांगतात.
दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु
स्वतःवर संयम, मनावर ताबा, क्षमा, धर्म, धैर्य, सत्य आणि शौर्य — हे राजांचे गुण आहेत, राजन. तसेच वाईट करणाऱ्यांना शिक्षा देणेही.
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव। तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः
हे गुण आणि तुझा श्रेष्ठ वंश लक्षात घेऊन, ताऱ्याने मला रोखले तरी मी सुग्रीवाशी भेटायला आलो.
न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि। इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव
दुसऱ्याच्या हातून संतप्त आणि असावधान असताना तू मला मारू नये, अशीच माझ्या मनात भावना आली, जेव्हा मी तुला समोर पाहिले नाही.
स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्। जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्
तुझा आत्मा हरवलेला आहे, तू धर्माचा झेंडा असूनही अधार्मिक वागतोस, पापी वर्तन करतोस — जणू गवताने झाकलेला विहीर.
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्। नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्
तू सद्गुणी असल्याचा आव आणतोस, पण आतून पापी आहेस, जणू लपलेली आग. मी तुला ओळखू शकत नाही, कारण तू धर्माचा देखावा धरलाय.
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्। न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम्
तुझ्या राज्यात किंवा तुझ्या नगरात मी कधी पाप केले, तरी मी तुला कमी लेखले नाही. मग मी निरपराध असताना तू मला का मारलेस?
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्। मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्
मी वनात राहणारा वानर, नेहमी फळे-मुळे खाणारा, इथे तुझ्याशी लढत नव्हतो, तर दुसऱ्याशी युद्ध करत होतो —
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः। लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम्
तू मनुष्यराजाचा सुपुत्र, सर्वत्र प्रसिद्ध आणि मनाला आनंद देणारा आहेस. राजन, तुझ्यात धर्माचे लक्षणही स्पष्ट दिसते.
कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः। धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्
कोणता क्षत्रिय कुळात जन्मलेला, शिक्षित आणि शंका नसलेला पुरुष, धर्माचे लक्षण दाखवत, क्रूर कर्म करील?
त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः। अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे
तू राघव कुळात जन्मलेला, धर्मनिष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहेस; मग चांगला दिसत असूनही, अशोभनीय वागणूक का करतोस?
साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु
साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, स्थैर्य आणि शौर्य — हे राजांचे गुण आहेत, राजन, तसेच वाईट करणाऱ्यांना शिक्षा देणेही.
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः। एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर
आम्ही वनात राहणारे, राम, मांस, मुळे आणि फळे खाणारे प्राणी आहोत; हीच आमची वृत्ती, पण तू माणसांत श्रेष्ठ आहेस, राजन.