तदा हि तारा हितमेव वाक्यं तं वालिनं पथ्यमिदं बभाषे। न रोचते तद् वचनं हि तस्य कालाभिपन्नस्य विनाशकाले
तेव्हा ताराने फक्त हिताचं बोलून वालिला हे योग्य शब्द सांगितले; पण काळाच्या प्रभावाने, विनाशकाळ जवळ आल्यामुळे, ते त्याला आवडलं नाही.
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः ॥४-
आता सोळावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील सोळावा सर्ग येथे संपतो.
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम्। वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत्
चंद्रासारखा तेजस्वी चेहरा असलेल्या ताराने असे बोलताच, वालीने तिला थोडेसे रागावून उत्तर दिले.
गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः। मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने
सुंदर मुख असलेल्या तु, माझा शत्रू असलेल्या भावाचा हा संतापाने केलेला गर्जना मी कोणत्या कारणासाठी सहन करावा?
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्। धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते
अजिंक्य आणि रणभूमीत कधीही मागे न हटणाऱ्या शूर वीरांसाठी, अपमान सहन करणे हे मृत्यूपेक्षा जास्त दुःखदायक असते, हे भित्री.
सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे। सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम्
युद्धाची इच्छा असलेल्या सुग्रीवाचा आव्हान किंवा त्या दुर्बल गळ्याच्या गर्जना मी युद्धात सहन करू शकत नाही.
न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते। धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति
माझ्यासाठी राघवाबद्दल तुला चिंता करण्याचं काहीच कारण नाही; तो धर्म जाणणारा आणि उपकार ओळखणारा आहे—तो कधीही चुकीचं कृत्य करणार नाही.
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि। सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता
स्त्रियांसह तू परत जा; पुन्हा माझ्या मागे का येतेस? तुझं मैत्र आणि भक्ती तू मला दाखवली आहेस.
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम्। दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते
मी जाऊन सुग्रीवासमोर उभा राहीन; तुझी चिंता दूर कर. मी त्याचा गर्व मोडून काढीन, पण त्याचा जीव जाणार नाही.
अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम्। वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति
तो युद्धासाठी तयार असताना त्याला जे हवंय ते मी करीन; झाडांनी आणि मुठीने मारून मी त्याला मागे हटवीन.
न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान्। कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि
गर्वाने फुगलेल्या त्या दुष्टाला मी सहन करणार नाही; तारा, तू मदतीचं कर्तव्य पार पाडलंस आणि माझ्यावर आपुलकी दाखवली आहेस.
शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च। अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे
माझ्या प्राणांची आणि लोकांची शपथ घेऊन सांगतो—तुला परत जायला सांगतो; पुरे झालं—त्याला युद्धात जिंकून मी परत येईन.
तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी। चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम्
मग तारा, गोड बोलून, रडत रडत वालीला मिठी मारली आणि हळूहळू त्याची प्रदक्षिणा केली.
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी। अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता
नंतर विजयाची इच्छा बाळगून, शुभ विधी करून, तज्ञ तारा स्त्रियांसह अंतःपुरात गेली, पण तिच्या मनात दुःख भरलेलं होतं.
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम्। नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन्
तारा स्त्रियांसह आपल्या महालात गेल्यावर, प्रचंड संतापलेला वाली नागासारखा फुत्कार देत नगराबाहेर पडला.
स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान्। सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया
तीव्र रागाने भरलेला वाली मोठ्याने श्वास घेत होता आणि शत्रूला पाहण्याच्या इच्छेने सर्वत्र नजर फिरवत होता.
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम्। सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम्
मग त्या तेजस्वी वालीनं सोन्यासारखा पिवळसर, सुंदर अलंकार घातलेला, तेजस्वी सुग्रीव पाहिला.
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान्। सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः
मजबूतपणे कमरबंद बांधून, वालीने मुठ उंचावली आणि त्या क्षणीच युद्धासाठी सज्ज होऊन सुग्रीवाकडे गेला.
श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः। सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम्
मुठ घट्ट आवळून, अधिकच संतापाने सुग्रीवही सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या वालीकडे लक्ष करून पुढे गेला.
तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम्। आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत्
रागाने डोळे लाल झालेल्या वालीनं, रणकौशल्य असलेल्या, वेगाने धावणाऱ्या सुग्रीवाला हे शब्द सांगितले:
एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः। मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति
माझा हा मोठा मुठ घट्ट आवळलेला आहे, बोटं नीट जुळलेली आहेत. हा मुठ मी जोरात सोडला, तर तुझा जीव घेऊन जाईल.
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत्। तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि
हे ऐकून सुग्रीव रागाने वालीला म्हणाला, 'हा मुठ तुझा जीव घेऊन तुझ्या डोक्यावर पडो.'
ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः। अभवच्छोणितोद्गारी सापीड इव पर्वतः
त्या मुठीने मारल्यावर वाली रागाने पुढे झेपावला आणि त्याच्या अंगातून रक्त वाहू लागलं, जणू काही डोंगराला जखम झाली आहे.
सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा। गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः
सुग्रीवाने कोणतीही भीती न बाळगता आपल्या ताकदीने एक सालाचं झाड उपटलं आणि वालीच्या अंगावर जोरात मारलं, जणू काही वज्राने मोठा डोंगर फोडला.
स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः। गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे
त्या झाडाच्या माराने वाली मोडून पडला, सालाच्या फटक्याने गोंधळला आणि जड ओझ्याने दबला, जणू काही समुद्रात मालासकट बोट डळमळते.
तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ। प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे
हे दोघेही प्रचंड बळवान आणि पराक्रमी, गरुडासारखे वेगवान, भयंकर रूप धारण करून आकाशात चंद्रसूर्यासारखे दिसत होते.
परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ। ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः
एकमेकांचा नाश करण्यासाठी आणि दोष शोधण्यासाठी दोघेही तयार होते. त्यावेळी वाली बळ आणि सामर्थ्याने अधिक वाढला.
सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत। वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः
सूर्याचा पुत्र आणि मोठा पराक्रमी असलेला सुग्रीव, वालीकडून हरला; त्याचा गर्व मोडला आणि त्याची ताकद कमी झाली.
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम्। वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः
वालीसमोर सुग्रीवाने आपला राग राघवाकडे दाखवला, झाडं, फांद्या, डोंगरशिखरं आणि वज्रासारखे नखं वापरली.
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः। तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव
मुठी, गुडघे, पाय आणि हात याने पुन्हा पुन्हा दोघांचं युद्ध भीषण झालं, जणू काही वृत्र आणि इंद्र यांच्यातील लढाई.