तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः । लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥१-३०-
ते दोघे अचानक खाली येताना पाहून, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम लक्ष्मणाकडे पाहून म्हणाला.
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान् । मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान् ॥१-३०-
लक्ष्मणा, हे वाईट वागणारे, मांस खाणारे राक्षस बघ. मानवा अस्त्राच्या जोरावर जसे वारा ढग उडवतो तसे हे उडून जात आहेत.
करिष्यामि न संदेहो नोत्सहे हन्तुमीदृशान् । इत्युक्त्वा वचनं रामश्चापे संधाय वेगवान् ॥१-३०-
मी हे नक्कीच करीन, यात शंका नाही; पण अशा लोकांना मारण्याची माझी तयारी नाही. असे म्हणून, वेगवान रामाने धनुष्य सज्ज केले.
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् । चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥१-३०-
मग अत्यंत उदात्त आणि तेजस्वी राघवाने, मोठ्या रागाने, मारिचाच्या छातीवर प्रबळ मानव अस्त्र सोडले.
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहतः । सम्पूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसम्प्लवे ॥१-३०-
त्या श्रेष्ठ मानव अस्त्राने मारिचाला जबरदस्त धक्का दिला आणि तो पूर्ण शंभर योजन समुद्राच्या लाटांमध्ये फेकला गेला.
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम् । निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥१-३०-
मारिच बेशुद्ध होऊन फिरत होता आणि बाणाच्या थंड शक्तीने त्रस्त झाला होता, हे पाहून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं मनुसंहितम् । मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥१-३०-
लक्ष्मणा, बघ, मनुने तयार केलेले हे मानव बाण त्याला गुंगीत टाकते आणि दूर घेऊन जाते, पण त्याचा जीव घेत नाही.
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिणः । राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् ॥१-३०-
हे बाकीचे निर्दयी, दुष्ट वागणारे, यज्ञ बिघडवणारे आणि रक्त पिणारे राक्षसही मी मारणार आहे.
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं चाशु लाघवं दर्शयन्निव । विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः ॥१-३०-
असे लक्ष्मणाला सांगून, आपली कौशल्य दाखवत असल्यासारखा, रघुवंशातील रामाने मोठे अग्नि अस्त्र उचलले.
सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद् भुवि । शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशाः । राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥१-३०-
रामाने ते सुभाहूच्या छातीवर सोडले; त्याने घाव बसताच सुभाहू जमिनीवर कोसळला. मग प्रसिद्ध राघवाने वायव्य अस्त्र उचलून उरलेल्या राक्षसांचा नाश केला आणि मुनींना आनंद दिला.
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दनः । ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥१-३०-
रघुवंशातील आनंद रामाने सर्व यज्ञ बिघडवणारे राक्षस मारले आणि तेथे ऋषींनी त्याचा सन्मान केला, जसा पूर्वी विजय मिळवल्यावर इंद्राचा केला होता.
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥१-३०-
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, महर्षी विश्वामित्राने चारही दिशांना शांत पाहून ककुत्स्थ रामाला असे सांगितले:
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया । सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं वीर महायशः । स हि रामं प्रशस्यैवं ताभ्यां संध्यामुपागमत् ॥१-३०-
महाबाहो, माझे कार्य पूर्ण झाले; तू गुरूचे वचन पाळलेस. हे महायशस्वी वीर, या सिद्धाश्रमाचे खरेच पावनत्व केलेस. असे रामाचे कौतुक करून, त्यांनी दोन्ही राजकुमारांसह संध्याकाळच्या विधीकडे प्रस्थान केले.
thumb|एकत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥१-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील एकतीसावा सर्ग.
अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्षणौ । ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥१-३१-
मग राम आणि लक्ष्मण, आपले कार्य पूर्ण करून, त्या रात्री तेथे राहिले; दोन्ही वीर अंतःकरणातून आनंदी आणि प्रसन्न होते.
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ । विश्वामित्रमृषींश्चान्यान्सहितावभिजग्मतुः ॥१-३१-
रात्र संपल्यावर आणि सकाळच्या पूजा आटोपून, ते दोघे विश्वामित्र आणि इतर ऋषींकडे गेले.
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् । ऊचतुर्परमोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ ॥१-३१-
त्या दोघांनी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या श्रेष्ठ ऋषीला वंदन केले आणि गोड बोलत, अत्यंत उदात्त शब्दांनी त्यांना संबोधले.
इमौ स्म मुनिशार्दूल किङ्करौ समुपागतौ । आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ शासनं करवाव किम् ॥१-३१-
मुनिशार्दूल, आम्ही दोघे तुमचे सेवक म्हणून आलो आहोत. मुनिश्रेष्ठ, आज्ञा द्या, आम्ही काय करावे?
एवमुक्ते तयोर्वाक्ये सर्व एव महर्षयः । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन् ॥१-३१-
त्यांनी असे बोलताच, सर्व महर्षींनी विश्वामित्रांना पुढे ठेवून रामाला असे सांगितले:
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति । यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम् ॥१-३१-
मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मिथिलाधिपती जनक एक अत्यंत धर्मनिष्ठ यज्ञ करणार आहेत. आपण तिकडे जाऊया.
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि । अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥१-३१-
हे नरांमध्ये श्रेष्ठ, तू देखील आमच्यासोबत येणार आहेस. तिथे तू ते अद्भुत आणि मौल्यवान धनुष्य पाहण्यास पात्र आहेस.
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः । अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम् ॥१-३१-
हे नरांमध्ये श्रेष्ठ, ते धनुष्य पूर्वी सभेत देवांनी दिले होते. ते अत्यंत बलवान, भयंकर आणि यज्ञात तेजाने झळकणारे आहे.
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः । कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषाः ॥१-३१-
त्या धनुष्याला देव, गंधर्व, असुर, राक्षस किंवा कोणतेही मानव कधीच चढवू शकले नाहीत.
धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः । न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः ॥१-३१-
त्या धनुष्याची ताकद पाहण्यासाठी अनेक बलवान राजपुत्रांनी प्रयत्न केला, पण त्यांना ते चढवता आले नाही.
तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः । तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं च परमाद्भुतम् ॥१-३१-
हे नरांमध्ये वाघासारख्या, ते धनुष्य मिथिलेश्वर या महात्म्याच्या ताब्यात आहे. तिथे, हे काकुत्स्था, तू ते धनुष्य आणि अद्भुत यज्ञ पाहशील.
तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः । याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः ॥१-३१-
हे नरांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व देवांनी नेहमी ज्याचे गुणगान केले, अशा मिथिलाधीशाने यज्ञफळ म्हणून ते उत्तम धनुष्य मागितले होते.
आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव । अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागुरुगन्धिभिः ॥१-३१-१३ एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत् तदा । सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेताः ॥१-३१-
हे राघवा, ते धनुष्य राजाच्या महालात पूजेसाठी ठेवले आहे. त्याची विविध सुवासिक फुलांनी आणि अगुरूच्या धुपाने पूजा केली जाते.
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम् । उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम् ॥१-३१-
असे म्हणून, त्या ऋषिवरांनी सर्व वनवासींना निरोप दिला आणि ऋषींच्या समूहासह व काकुत्स्थासह पुढे जाण्यास सुरुवात केली.
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः कौशिकः स तपोधनः । उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥१-३१-
"तुम्हा सर्वांना शुभेच्छा असो. मी सिद्धाश्रमातून उत्तरेकडे, जाह्नवीच्या काठी, हिमालयाच्या डोंगरांकडे निघतो," असे म्हणून कौशिक ऋषी, तपस्वी, उत्तरेकडे निघाले.
तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम् । शकटीशतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम् ॥१-३१-
त्या महान ऋषींच्या मागे, वेदाध्ययन करणारे शेकडो अनुयायी, शेकडो गाड्यांच्या अंतरावर, त्यांच्या मागे निघाले.