मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे। मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्
माझा मद्यधुंदपणा आहे असे समजू नकोस; जर तुला युद्धाची भीती नसेल, तर हे मद्यपान रणभूमीत सिद्ध कर — कारण हे वीरांचे पेय आहे.
तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्। पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत
असे म्हणून, रागाने भरून त्याने वडिलांनी दिलेली सुवर्णमाळा उचलली आणि युद्धासाठी सज्ज झाला.
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्। आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः
डोंगराएवढ्या मोठ्या दुण्डुभीला वानरांमधील गजराज वाळीने त्याच्या शिंगांना पकडून मोठ्याने गर्जना करत फेकून दिले.
बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्। श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः
वाळीने जोरात त्याला खाली आपटले आणि मोठ्या आवाजात गर्जना केली; पडताना त्याच्या कानांतून रक्त ओघळले.
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः। युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा
त्यांच्या दोघांच्या रागातून आणि एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेमुळे दुण्डुभी आणि वाळी यांच्यात भयंकर युद्ध सुरू झाले.
अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः। मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा
इंद्रासारखी ताकद असलेल्या वाळीने त्या वेळी मुठी, गुडघे, पाय, दगड आणि झाडे यांचा वापर करून युद्ध केले.
परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा। आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत
त्या वेळी वानर आणि असुर एकमेकांवर वार करत होते; युद्धात असुर दुर्बल झाला, पण इंद्रपुत्र वाळी अधिक बळकट झाला.
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्। युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा
नंतर वाळीने दुण्डुभीला उचलून जमिनीवर फेकून दिले; त्या प्राणघातक लढाईत दुण्डुभी चिरडला गेला.
स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः। पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः
त्याच्या जखमांतून खूप रक्त वाहू लागले; तो बलवान असुर जमिनीवर पडून प्राण सोडून गेला.
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्। चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम्
वाळीने त्या प्राणहीन आणि शुद्ध हरपलेल्या शरीराला हातांनी उचलून एकाच झटक्यात वेगाने एक योजन दूर फेकून दिले.
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः। प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति
त्याला जोरात फेकल्यावर, त्याच्या तोंडातून निघालेल्या रक्ताच्या थेंबांना वाऱ्याने उचलून मतंग ऋषींच्या आश्रमाकडे नेले.
तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः। क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम्
तेथे रक्ताचे थेंब पडताना पाहून महान ऋषी रागावले आणि मनात विचार करू लागले, 'हा कोण आहे?'
येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना। कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः
'कोणत्या दुष्टाने मला अचानक रक्ताने स्पर्श केला? हा कोण दुष्ट, वाईट विचारांचा, संयम नसलेला आणि मूर्ख आहे?'
इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः। महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि
असे म्हणून तो श्रेष्ठ ऋषी बाहेर आला आणि पर्वतासारख्या मोठ्या, मृत पडलेल्या महिषाला जमिनीवर पाहिले.
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्। उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति
आपल्या तपाच्या सामर्थ्याने हे वानराने केले आहे हे ओळखून, त्याने त्या फेकणाऱ्या वानरावर मोठा शाप दिला.
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्। वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः
ज्याने माझ्या आश्रमात रक्ताचे ओघळ आणून हे पवित्र स्थान दूषित केले, त्याला येथे प्रवेश करण्यास मनाई आहे; प्रवेश केल्यास त्याचा मृत्यू होईल.
क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्। समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि
झाडे फेकल्यामुळे ही मोडली गेली आणि असुरी शरीर तुटले; जर कोणी माझ्या आश्रमाभोवती एक योजनपर्यंत जागा व्यापली—
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति। ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम्
तो वाईट बुद्धीचा येथे आला, तर तो निश्चितच नष्ट होईल; आणि त्याचे जे काही सल्लागार माझ्या वनात आश्रय घेतील—
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्। तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्
त्यांनाही येथे राहता येणार नाही; हे ऐकून त्यांनी हवे तसे निघून जावे. जर कोणी राहिलेच, तर मी त्यांनाही नक्की शाप देईन.
वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते। पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च
या माझ्या वनात, मी जसे मुलासारखे नेहमी जपले आहे, पान-कोंब नष्ट करण्यासाठी आणि फळमुळे मिळवण्यासाठी—
दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्। बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति
आजच मर्यादा आहे; उद्या जर मला तो वानर दिसला, तर तो हजारो वर्षं पर्वत होऊन राहील.
ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्। निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्
मुनीनं सांगितलेली ही वाणी ऐकून वानर त्या जंगलातून बाहेर पडले; त्यांना पाहून वाली बोलला.
किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः। मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्
तुम्ही सगळे मटंग वनात राहणारे माझ्याकडे एकत्र का आलात? वनात राहणाऱ्यांचं सगळं ठीक आहे ना?
ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः। शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने
मग सगळ्या वानरांनी सोन्याच्या माळा घातलेल्या वालीला त्या सर्व प्रकाराचं आणि शापाचं कारण सांगितलं.
एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्। स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः
वानरांनी सांगितलेलं हे बोल ऐकून वाली हात जोडून त्या महर्षीकडे गेला आणि त्याच्याकडे विनंती करू लागला.
महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति। शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः
महर्षीने त्याच्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या आश्रमात प्रवेश केला; पण शापाची भीती वाटून वाली घाबरून गेला.
ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्। प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर
म्हणून शापाच्या भीतीने तो वानर ऋष्यमूक या मोठ्या डोंगरात जायला किंवा त्याच्याकडे पाहायलासुद्धा तयार नाही, राजन.
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्। विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः
त्याला तिथे जाता येत नाही हे मला माहीत असल्यामुळे, हे राम, मी माझ्या मंत्र्यांसह या मोठ्या जंगलात निर्धास्तपणे फिरतो.
एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते। वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्
ही जी मोठी हाडांची राशी दिसते आहे, ती दुंदुभीचीच आहे; वालीच्या बळामुळे पर्वतासारखी मोठी ही हाडं पडली आहेत.
इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः। यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा
हे सात मोठे साळ वृक्ष आहेत, ज्यांच्या फांद्या पसरलेल्या आहेत; त्यातील एका झाडाची पाने वाली आपल्या ताकदीने झटकू शकतो.