अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः। निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा
वाली अंतःपुरात असताना तो आवाज ऐकून असह्य झाला आणि तारासह इतर स्त्रियांना घेऊन, जसा चंद्र तारकांसह येतो, तसा बाहेर आला.
मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्। हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्
सर्व वानरांचा आणि वनवासींचा स्वामी वाली, स्पष्ट आणि मोजके शब्द वापरून दुंदुभीला म्हणाला.
किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे। दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल
दुंदुभी, तू हे नगरद्वार का अडवलेस आणि असा गर्जतोस? मला तुझी ओळख आहे — आता स्वतःचे प्राण वाचव, हे महाबली.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः
वानरराजाच्या त्या शहाण्या वचनांचे ऐकून, दुंदुभी रागाने डोळे लाल करून उत्तर देऊ लागला.
न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि। मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्
हे वीर, स्त्रियांच्या उपस्थितीत असे बोलणे तुला शोभत नाही. आजच मला युद्ध दे, मग मी तुझी ताकद पाहीन.
अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्। गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर
नाहीतर, मी आजचा राग आवरतो; या रात्री तू मोकळेपणाने उत्सव साजरा कर आणि हवे तसे सुख उपभोग.
दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्। सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम्
सर्वांना भेटवस्तू वाट, वानरांना मिठी मार, आणि सर्व शाखामृगांचा स्वामी म्हणून आपल्या मित्रांना आनंद दे.
सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे। क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः
किष्किंधेला नीट सुरक्षित ठेव, आणि हे शहर स्वतःइतके प्रिय मान. स्त्रियांबरोबर आनंदाने खेळ, कारण तुझा गर्व मी मोडणार आहे.
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्। हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्
जो मद्यपान केलेल्या, असावध, थकलेल्या, एकट्या किंवा दुर्बळ व्यक्तीला मारतो, त्याला लोक भ्रूणहंता म्हणतात — तुझ्यासारख्या गर्वाने अंध झालेल्याला.
स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम्। विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा
मग वालीने तारासह सर्व स्त्रियांना बाजूला करून, रागाने हसत त्या असुरराजाला उत्तर दिले.
मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे। मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्
माझा मद्यधुंदपणा आहे असे समजू नकोस; जर तुला युद्धाची भीती नसेल, तर हे मद्यपान रणभूमीत सिद्ध कर — कारण हे वीरांचे पेय आहे.
तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्। पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत
असे म्हणून, रागाने भरून त्याने वडिलांनी दिलेली सुवर्णमाळा उचलली आणि युद्धासाठी सज्ज झाला.
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्। आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः
डोंगराएवढ्या मोठ्या दुण्डुभीला वानरांमधील गजराज वाळीने त्याच्या शिंगांना पकडून मोठ्याने गर्जना करत फेकून दिले.
बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्। श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः
वाळीने जोरात त्याला खाली आपटले आणि मोठ्या आवाजात गर्जना केली; पडताना त्याच्या कानांतून रक्त ओघळले.
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः। युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा
त्यांच्या दोघांच्या रागातून आणि एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेमुळे दुण्डुभी आणि वाळी यांच्यात भयंकर युद्ध सुरू झाले.
अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः। मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा
इंद्रासारखी ताकद असलेल्या वाळीने त्या वेळी मुठी, गुडघे, पाय, दगड आणि झाडे यांचा वापर करून युद्ध केले.
परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा। आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत
त्या वेळी वानर आणि असुर एकमेकांवर वार करत होते; युद्धात असुर दुर्बल झाला, पण इंद्रपुत्र वाळी अधिक बळकट झाला.
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्। युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा
नंतर वाळीने दुण्डुभीला उचलून जमिनीवर फेकून दिले; त्या प्राणघातक लढाईत दुण्डुभी चिरडला गेला.
स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः। पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः
त्याच्या जखमांतून खूप रक्त वाहू लागले; तो बलवान असुर जमिनीवर पडून प्राण सोडून गेला.
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्। चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम्
वाळीने त्या प्राणहीन आणि शुद्ध हरपलेल्या शरीराला हातांनी उचलून एकाच झटक्यात वेगाने एक योजन दूर फेकून दिले.
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः। प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति
त्याला जोरात फेकल्यावर, त्याच्या तोंडातून निघालेल्या रक्ताच्या थेंबांना वाऱ्याने उचलून मतंग ऋषींच्या आश्रमाकडे नेले.
तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः। क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम्
तेथे रक्ताचे थेंब पडताना पाहून महान ऋषी रागावले आणि मनात विचार करू लागले, 'हा कोण आहे?'
येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना। कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः
'कोणत्या दुष्टाने मला अचानक रक्ताने स्पर्श केला? हा कोण दुष्ट, वाईट विचारांचा, संयम नसलेला आणि मूर्ख आहे?'
इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः। महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि
असे म्हणून तो श्रेष्ठ ऋषी बाहेर आला आणि पर्वतासारख्या मोठ्या, मृत पडलेल्या महिषाला जमिनीवर पाहिले.
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्। उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति
आपल्या तपाच्या सामर्थ्याने हे वानराने केले आहे हे ओळखून, त्याने त्या फेकणाऱ्या वानरावर मोठा शाप दिला.
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्। वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः
ज्याने माझ्या आश्रमात रक्ताचे ओघळ आणून हे पवित्र स्थान दूषित केले, त्याला येथे प्रवेश करण्यास मनाई आहे; प्रवेश केल्यास त्याचा मृत्यू होईल.
क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्। समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि
झाडे फेकल्यामुळे ही मोडली गेली आणि असुरी शरीर तुटले; जर कोणी माझ्या आश्रमाभोवती एक योजनपर्यंत जागा व्यापली—
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति। ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम्
तो वाईट बुद्धीचा येथे आला, तर तो निश्चितच नष्ट होईल; आणि त्याचे जे काही सल्लागार माझ्या वनात आश्रय घेतील—
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्। तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्
त्यांनाही येथे राहता येणार नाही; हे ऐकून त्यांनी हवे तसे निघून जावे. जर कोणी राहिलेच, तर मी त्यांनाही नक्की शाप देईन.
वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते। पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च
या माझ्या वनात, मी जसे मुलासारखे नेहमी जपले आहे, पान-कोंब नष्ट करण्यासाठी आणि फळमुळे मिळवण्यासाठी—