सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा। सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे
राम तिथे सुखाने आणि शांतपणे, जणू काही प्रसन्न समुद्रासारखा, शालफुलांनी व्यापलेल्या त्या उत्तम डोंगरावर बसला होता.
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा। उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम्
मग आनंदित झालेला सुग्रीव, प्रेमळ आणि आनंदाने थरथरणाऱ्या आवाजात, गोड शब्दांनी रामाशी बोलू लागला.
अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः। ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः
माझ्या भावाने मला दूर केलं आहे, म्हणून मी भीतीने या ऋष्यमूक पर्वतावर भटकतो आहे, माझी पत्नी हरवली आहे आणि मी फार दुःखी आहे.
सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः। वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव
मी घाबरून, भीतीने ग्रासलेला, मनाने अस्वस्थ होऊन या जंगलात भटकतो आहे; वानरराज वाळीने मला त्रास दिला आहे आणि मी त्याचा शत्रू झालो आहे, हे राघव.
वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर। ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि
संपूर्ण जगाला भयभीत करणारा वाळी माझ्या भीतीचं कारण आहे; मी अनाथ आहे, म्हणून तुम्ही माझ्यावर कृपा करावी.
एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः। प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव
असं म्हणताच, तेजस्वी, धर्म जाणणारा आणि धर्मावर प्रेम करणारा काकुत्स्थ राम, सुग्रीवाकडे हसत हसत उत्तर देऊ लागला.
उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्। अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्
जे आपले उपकार फेडतात ते मित्र असतात, आणि जे अपकार करतात ते शत्रू ओळखले जातात. आजच मी तुझी पत्नी पळवणाऱ्याचा वध करीन.
इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः। कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः
हे बघ, माझ्याकडे हे तेजस्वी आणि धारदार बाण आहेत, जे कार्तिकेयाच्या अरण्यातून उत्पन्न झालेले, सोन्याने सुशोभित आणि प्रचंड सामर्थ्याने युक्त आहेत.
कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः। सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव
हे बाण कावळ्याच्या पिसांनी सजलेले, इंद्राच्या वज्रासारखे कठीण, मजबूत सांधांनी आणि तीक्ष्ण टोकांनी युक्त आहेत; ते रागावलेल्या सापांसारखे दिसतात.
वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम्। शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम्
वाली नावाचा तुझा भाऊ, जो शत्रू आहे आणि ज्याने पाप केले आहे, तो बाणांनी भेदला जाऊन, जणू एखादा पर्वत तुटून विखुरला जावा तसा पडलेला तू पाहा.
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः। प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्
राघवाचे हे शब्द ऐकून, सुग्रीव या सैन्यप्रमुखाला अपूर्व आनंद झाला आणि तो म्हणाला, 'छान! फार छान!'
राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः। वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये
राम, मी दुःखाने व्याकुळ झालो आहे; दुःखितांसाठी तूच आधार आहेस. मी तुला मित्र मानून तुझ्यासमोर माझे दुःख सांगतो.
त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम्। कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम्
हातात हात देऊन, अग्नी साक्षी ठेवून तू माझा खरा मित्र झालास; तू मला प्राणांपेक्षा प्रिय आहेस, आणि मी सत्याची शपथ घेतो.
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम्। दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः
मित्र म्हणून तुला मानून मी मन मोकळं करून बोलतो; माझ्या अंतःकरणातले दुःख नेहमी माझ्या मनाला जड वाटते.
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः। बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्
असं म्हणून, त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू आले आणि त्याचा आवाज दाटला, त्यामुळे तो मोठ्याने बोलू शकला नाही.
बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम्। धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ
पण सुग्रीवाने, रामाच्या उपस्थितीत, धैर्याने अचानक आलेल्या अश्रूंच्या लाटेला, जणू एखादी नदी अडवावी तसा, थांबवले.
स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे। विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान्
त्याने अश्रू आवरले, सुंदर डोळे पुसले आणि खोल श्वास घेत, तेजस्वी सुग्रीव पुन्हा राघवाशी बोलू लागला.
पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः। परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा
राम, पूर्वी वाळीने मला माझ्या राज्यातून हाकलून दिलं आणि कठोर शब्द बोलून, आपल्या बलाच्या जोरावर मला दूर केलं.
हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते
त्याने माझी पत्नी, जी मला प्राणांपेक्षा प्रिय आहे, ती हिरावून घेतली; आणि माझे सर्व मित्र त्याने बंदिवान केले आहेत.
यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव। बहुशस्तप्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया
तो दुष्ट मनाचा नेहमी माझा नाश व्हावा म्हणून प्रयत्न करत असतो, आणि त्याने पाठवलेल्या अनेक वानरांना मी मारले आहे.
शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव। नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति
या शंकेमुळे, राघवा, तुला पाहूनही मी जवळ येत नाही, कारण भीतीमध्ये सर्वजण घाबरतातच.
केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे। अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्रगतोऽपि सन्
फक्त हे माझे सोबती, हनुमानासह, माझ्या मदतीला आहेत; म्हणूनच मोठ्या संकटात असूनही आज मी प्राण धरू शकलो आहे.
एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः। सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते
हे सर्व वानर माझ्यावर प्रेम करतात, सर्व बाजूंनी माझं रक्षण करतात, कुठेही जायचं असलं की सोबत जातात आणि मी जिथे असतो तिथे कायम राहतात.
संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते। स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः
राम, एवढंच थोडक्यात सांगतो; सगळं सविस्तर सांगण्याची गरज नाही. माझा मोठा भाऊ वाळी, जो पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध आहे, तोच माझा शत्रू आहे.
तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम्। सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम्
त्याच्या नाशानंतरच माझं दुःख पूर्णपणे दूर होईल; माझं सुख आणि माझं जीवन त्याच्या नाशावरच अवलंबून आहे.
एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः। दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः
हे राम, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या माझ्या मनाने तुला सांगितलं की, हा माझ्या दुःखाचा शेवट आहे; मित्र दुःखात असो वा सुखात, नेहमीच दुसऱ्या मित्राकडे आधार शोधतो.
श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्। किं निमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
हे ऐकून रामाने सुग्रीवाला विचारलं, 'तुझ्या वैराचं खरं कारण काय आहे, ते मला ऐकायचं आहे.'
सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर। आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम्
कारण, हे वानरा, तुझ्या वैराचं कारण ऐकल्यावर, मी ताकद आणि कमकुवतपणा विचारात घेऊन लगेच काहीतरी करीन.
बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम्। वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः
तुला अपमानित झालेलं ऐकून माझ्या मनात राग प्रचंड वाढतो, जसा पावसाळ्यात पाण्याचा जोर वाढतो.
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः। सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव
भीती न बाळगता, आनंदाने सगळं सांग, कारण मी धनुष्य तयार करतोय; माझा बाण सज्ज आहे आणि तुझा शत्रू जणू संपलाच आहे.