इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव। न शक्या सा जरयितुमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः
राघवा, माझे हे बोल सत्य आहेत हे जाण; तिला इंद्रासह देव किंवा दैत्य सुद्धा थकवू शकत नाहीत.
तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा। त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते
महाबाहो, तुझी पत्नी जणू विष मिसळलेल्या अन्नासारखी आहे—कोणालाही स्पर्श करता येणार नाही; महाबाहो, तू दुःख सोड, मी तुझ्या प्रियतमेचा शोध लावीन.
अनुमानात् तु जानामि मैथिली सा न संशयः। ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा रौद्रकर्मणा
अनुमानावरून मला खात्री आहे की तीच मैथिली आहे; त्या क्रूरकर्मा राक्षसाने तिला पळवताना मी स्वतः पाहिले.
क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा
ती मोठ्याने 'राम! राम!' आणि 'लक्ष्मण!' असे ओरडत होती, रावणाच्या मांडीवर तडफडत, जणू नागराजाची पत्नी.
आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतले स्थितम्। उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च
जेव्हा तिने मला डोंगराच्या उतारावर उभा पाहिले, तेव्हा तिने आपले उपरणे आणि शुभ अलंकार खाली टाकले.
तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव। आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि
राघवा, ते अलंकार आम्ही उचलून ठेवले आहेत; मी ते आणीन, आणि तू त्यांची ओळख पटव.
तमब्रवीत् ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्। आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे
मग रामाने प्रिय बोलणाऱ्या सुग्रीवाला सांगितले, 'मित्रा, ते लवकर आण, कशासाठी उशीर करतोस?'
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम्। प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया
असे ऐकून, सुग्रीव राघवाला आनंदी करण्याच्या इच्छेने पटकन त्या डोंगराच्या खोल गुहेत गेला.
उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च। इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः
सुग्रीवाने उपरणे आणि ते अलंकार घेऊन, 'हे पहा,' असे म्हणत ते रामाला दाखवले.
ततो गृहीत्वा वासस्तु शुभान्याभरणानि च। अभवद् बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः
ते वस्त्र आणि सुंदर अलंकार घेतल्यावर, राम अश्रूंनी गहिवरला, जणू धुक्याने झाकलेला चंद्र.
सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः। हा प्रियेति रुदन् धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ
सीतेवरील प्रेमामुळे आलेल्या अश्रूंनी भरून, 'हाय प्रिये!' असे रडत, रामाने धीर सोडला आणि जमिनीवर कोसळला.
हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम्। निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः
तो पुन्हा पुन्हा ते सुंदर अलंकार हृदयाशी धरत होता आणि खोल उसासे टाकत होता, जणू रागावलेला साप आपल्या बिलात.
अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं प्रेक्ष्य पार्श्वतः। परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे
अखंड अश्रूधारा डोळ्यांतून वाहत असताना, रामाने आपल्या शेजारी असलेल्या सौमित्राकडे पाहून दुःखी मनाने विलाप सुरू केला.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया। उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद् भूषणानि च
लक्ष्मणा, बघ, वैदेहीला जबरदस्तीने नेत असताना तिने हे उपरणं आणि दागिने जमिनीवर टाकले आहेत.
शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया। उत्सृष्टं भूषणमिदं तथा रूपं हि दृश्यते
ही शोभिवंत वस्तू नक्कीच सीतेने तिला नेत असताना या गवताळ जमिनीवर टाकली असावी, कारण तिचा आकार तसाच दिसतो.
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले
रामाने असे म्हटल्यावर लक्ष्मण म्हणाला, 'मला तिचे केयूरे किंवा कुंडले ओळखता येत नाहीत.'
नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात्। ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्
पण मी तिच्या पैंजणांना ओळखतो, कारण मी नेहमी तिच्या पायांना वंदन करतो. त्यानंतर राघवाने सुग्रीवाला असे विचारले.
ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया। रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणप्रिया हृता
सुग्रीवा, मला सांग, कोणत्या प्रदेशात तू पाहिलेस की माझी प्राणप्रिय पत्नी त्या भयंकर राक्षसाने पळवली?
क्व वा वसति तद् रक्षो महद् व्यसनदं मम। यन्निमित्तमहं सर्वान् नाशयिष्यामि राक्षसान्
तो राक्षस कुठे राहतो, ज्याने मला हे मोठं दुःख दिलं? त्याच्या कारणाने मी सर्व राक्षसांचा नाश करीन.
हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता ध्रुवम्। आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम्
मैथिलीला पळवून आणि मला संतापवून, त्याने आपल्या मृत्यूचं दार स्वतःसाठी उघडलं आहे.
मम दयिततमा हृता वनाद् रजनिचरेण विमथ्य येन सा। कथय मम रिपुं तमद्य वै प्लवगपते यमसंनिधिं नयामि
माझी सर्वात प्रिय पत्नी त्या रात्री हिंडणाऱ्या राक्षसाने वनातून पळवली आणि तिला त्रास दिला; हे वानरराज, आज मला सांग, तो शत्रू कोण आहे, ज्याला मी यमाच्या सान्निध्यात पाठवणार आहे.
thumb|सप्तमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥४-
आता सप्तम सर्ग ऐका.
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः
रामाच्या दुःखाने भरलेल्या शब्दांनी सुग्रीव हा वानर, हात जोडून आणि डोळ्यांत अश्रू येऊन, थरथरत्या आवाजात म्हणाला.
न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः। सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम्
त्या पापी राक्षसाचा पत्ता, त्याची ताकद, शौर्य किंवा कुळ मला काहीच माहीत नाही.
सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम। करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम्
पण हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, मी तुला खरं वचन देतो — दुःख सोड. मी असा प्रयत्न करीन की तुला मैथिली परत मिळेल.
रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम्। तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि
रावण आणि त्याच्या साथीदारांचा वध करून, माझ्या सामर्थ्याचं समाधान करून, मी लवकरच असं करीन की तू आनंदी व्हावास.
अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर। त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम्
आता हे दुर्बलपण पुरे; आपली अंतःकरणातील धैर्य आठव. तुझ्यासारख्या पुरुषाला असा मनाचा हलकेपणा शोभत नाही.
मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत्। नाहमेवं हि शोचामि धैर्यं न च परित्यजे
मलाही पत्नीपासून दूर राहण्याचं मोठं दुःख आलं, पण मी अशा प्रकारे शोक करत नाही, आणि माझं धैर्यही सोडत नाही.
बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि। मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि
तुला आलेले अश्रू धैर्याने आवरावे लागतात; सद्गुणी लोकांनी आपली मर्यादा आणि धीर कधीच सोडू नये.
व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे। विमृशंश्च स्वयाबुद्ध्या धृतिमान् नावसीदति
दुःख, संकट, भीती किंवा मृत्यूच्या वेळी, जो स्वतःच्या बुद्धीने विचार करतो आणि धीर धरतो, तो कधीही खचत नाही.