तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव। तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः
हे बाण टोकदार आणि सरळ आहेत, रागाने सर्पांसारखे आहेत. आज तू वालीला या विषारी सर्पासारख्या बाणांनी घायाळ होताना पाहशील.
शरैर्विनिहतं भूमौ प्रकीर्णमिव पर्वतम्। स तु तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम्। सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत्
बाणांनी छिन्नभिन्न झालेला वाली पर्वतासारखा जमिनीवर पडलेला दिसेल. राघवाचे हितकारक शब्द ऐकून सुग्रीव अत्यंत आनंदित झाला आणि श्रेष्ठ असे बोलला.
तव प्रसादेन नृसिंह वीर प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम्। तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं यथा न हिंस्यात् स पुनर्ममाग्रजम्
तुझ्या कृपेने, हे नरसिंह, हे वीर, मी माझी प्रिय पत्नी आणि राज्य पुन्हा मिळवू शकतो. तू असे कर की माझा शत्रू पुन्हा कधीच माझ्या मोठ्या भावाला त्रास देऊ नये.
सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां राजीवहेमज्वलनोपमानि। सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति
सुग्रीव आणि राम यांच्या मैत्रीच्या प्रसंगी, सीता, वानरांचा राजा आणि रात्री हिंडणारे राक्षस—त्यांच्या कमळासारख्या, सोन्यासारख्या आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी डोळ्यांत एकाच वेळी कंप निर्माण झाला.
thumb|षष्ठः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः ॥४-
श्रीमद् वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील सहावा सर्ग ऐका.
पुनरेवाब्रवीत् प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्। अयमाख्याति ते राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः
सुग्रीव आनंदाने पुन्हा राघव, रघुवंशातील आनंद, याला म्हणाला, 'राम, हा उत्तम मंत्री हनुमान तुला सर्व काही सांगेल.'
हनुमान् यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव
हनुमानाला माहीत आहे की, तू आणि तुझा भाऊ लक्ष्मण या निर्जन वनात का आलात आणि इथे राहत आहात.
रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा। त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता
तुझी पत्नी, जनककन्या मैथिली, राक्षसाने पळवली; तुझ्यापासून दूर होऊन, ती आणि बुद्धिमान लक्ष्मण दोघेही रडत होते.
अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्। भार्यावियोगजं दुःखं प्रापितस्तेन रक्षसा
त्याने संधी साधून, जटायू या गृध्राला मारले आणि तुझ्या पत्नीच्या वियोगामुळे तुला या दुःखात टाकले.
भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात् त्वं विमोक्ष्यसे। अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतीमिव
पत्नीच्या वियोगामुळे आलेले दुःख तू लवकरच सोडून देशील; मी हरवलेली तुझी प्रिया परत आणीन, जशी हरवलेली वेदशिक्षा पुन्हा मिळवतात.
इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव। न शक्या सा जरयितुमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः
राघवा, माझे हे बोल सत्य आहेत हे जाण; तिला इंद्रासह देव किंवा दैत्य सुद्धा थकवू शकत नाहीत.
तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा। त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते
महाबाहो, तुझी पत्नी जणू विष मिसळलेल्या अन्नासारखी आहे—कोणालाही स्पर्श करता येणार नाही; महाबाहो, तू दुःख सोड, मी तुझ्या प्रियतमेचा शोध लावीन.
अनुमानात् तु जानामि मैथिली सा न संशयः। ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा रौद्रकर्मणा
अनुमानावरून मला खात्री आहे की तीच मैथिली आहे; त्या क्रूरकर्मा राक्षसाने तिला पळवताना मी स्वतः पाहिले.
क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा
ती मोठ्याने 'राम! राम!' आणि 'लक्ष्मण!' असे ओरडत होती, रावणाच्या मांडीवर तडफडत, जणू नागराजाची पत्नी.
आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतले स्थितम्। उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च
जेव्हा तिने मला डोंगराच्या उतारावर उभा पाहिले, तेव्हा तिने आपले उपरणे आणि शुभ अलंकार खाली टाकले.
तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव। आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि
राघवा, ते अलंकार आम्ही उचलून ठेवले आहेत; मी ते आणीन, आणि तू त्यांची ओळख पटव.
तमब्रवीत् ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्। आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे
मग रामाने प्रिय बोलणाऱ्या सुग्रीवाला सांगितले, 'मित्रा, ते लवकर आण, कशासाठी उशीर करतोस?'
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम्। प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया
असे ऐकून, सुग्रीव राघवाला आनंदी करण्याच्या इच्छेने पटकन त्या डोंगराच्या खोल गुहेत गेला.
उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च। इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः
सुग्रीवाने उपरणे आणि ते अलंकार घेऊन, 'हे पहा,' असे म्हणत ते रामाला दाखवले.
ततो गृहीत्वा वासस्तु शुभान्याभरणानि च। अभवद् बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः
ते वस्त्र आणि सुंदर अलंकार घेतल्यावर, राम अश्रूंनी गहिवरला, जणू धुक्याने झाकलेला चंद्र.
सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः। हा प्रियेति रुदन् धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ
सीतेवरील प्रेमामुळे आलेल्या अश्रूंनी भरून, 'हाय प्रिये!' असे रडत, रामाने धीर सोडला आणि जमिनीवर कोसळला.
हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम्। निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः
तो पुन्हा पुन्हा ते सुंदर अलंकार हृदयाशी धरत होता आणि खोल उसासे टाकत होता, जणू रागावलेला साप आपल्या बिलात.
अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं प्रेक्ष्य पार्श्वतः। परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे
अखंड अश्रूधारा डोळ्यांतून वाहत असताना, रामाने आपल्या शेजारी असलेल्या सौमित्राकडे पाहून दुःखी मनाने विलाप सुरू केला.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया। उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद् भूषणानि च
लक्ष्मणा, बघ, वैदेहीला जबरदस्तीने नेत असताना तिने हे उपरणं आणि दागिने जमिनीवर टाकले आहेत.
शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया। उत्सृष्टं भूषणमिदं तथा रूपं हि दृश्यते
ही शोभिवंत वस्तू नक्कीच सीतेने तिला नेत असताना या गवताळ जमिनीवर टाकली असावी, कारण तिचा आकार तसाच दिसतो.
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले
रामाने असे म्हटल्यावर लक्ष्मण म्हणाला, 'मला तिचे केयूरे किंवा कुंडले ओळखता येत नाहीत.'
नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात्। ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्
पण मी तिच्या पैंजणांना ओळखतो, कारण मी नेहमी तिच्या पायांना वंदन करतो. त्यानंतर राघवाने सुग्रीवाला असे विचारले.
ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया। रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणप्रिया हृता
सुग्रीवा, मला सांग, कोणत्या प्रदेशात तू पाहिलेस की माझी प्राणप्रिय पत्नी त्या भयंकर राक्षसाने पळवली?
क्व वा वसति तद् रक्षो महद् व्यसनदं मम। यन्निमित्तमहं सर्वान् नाशयिष्यामि राक्षसान्
तो राक्षस कुठे राहतो, ज्याने मला हे मोठं दुःख दिलं? त्याच्या कारणाने मी सर्व राक्षसांचा नाश करीन.
हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता ध्रुवम्। आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम्
मैथिलीला पळवून आणि मला संतापवून, त्याने आपल्या मृत्यूचं दार स्वतःसाठी उघडलं आहे.